Ziynet Eşyalarının İlamlı İcrasında Terditli Hükümler ve İİK m. 24 Uygulaması: Yargıtay Yaklaşımı

Aile hukuku davalarında, özellikle boşanma veya mal rejiminin tasfiyesi süreçlerinde, kadınlara ait ziynet eşyalarının iadesi talepleri sıkça gündeme gelmektedir. Mahkemeler, bu tür taleplerle ilgili kararlarını genellikle 'terditli' (seçimlik) olarak vermektedir. Yani, ziynet eşyalarının öncelikle aynen iadesine, bunun mümkün olmaması halinde ise belirli bir bedelin tahsiline hükmedilmektedir. Bu tür terditli hükümlerin icra takibine konulması aşamasında, İcra ve İflas Kanunu (İİK) madde 24'ün nasıl uygulanacağı, uygulamada önemli tartışmalara ve Yargıtay içtihatlarına konu olmaktadır.

Terditli Hüküm Kavramı ve İİK m. 24'ün Genel Çerçevesi

Terditli hüküm, mahkemenin bir talebi birden fazla seçenekle karara bağlaması anlamına gelir. Ziynet eşyaları özelinde, 'aynen iadeye, aksi takdirde ilamda belirtilen bedelin tahsiline' şeklinde verilen kararlar bu kapsamdadır. İcra ve İflas Kanunu'nun 24. maddesi ise taşınır malların teslimine ilişkin ilamların icrasını düzenler. Bu madde, dört fıkradan oluşur ve her fıkra, malın teslim durumuna göre farklı bir uygulama öngörür:

• İİK m. 24/1: Taşınır malın borçlunun elinde bulunması halinde, icra dairesi malı alacaklıya teslim eder.
• İİK m. 24/2: Malın borçlunun elinde bulunmaması ancak üçüncü bir kişide olması halinde, icra dairesi malı üçüncü kişiden alarak alacaklıya teslim eder.
• İİK m. 24/3: Taşınır malın hiç bulunamaması durumunda, ilamda yazılı değeri yoksa veya yazılı değerin güncel rayiç değeri karşılamadığı iddia edilirse, icra dairesi bilirkişi marifetiyle malın rayiç değerini tespit ettirerek bu bedelin tahsilini sağlar.
• İİK m. 24/4: Taşınır malın ilamda yazılı bir değeri varsa ve mal bulunamazsa, ilamda yazılı olan bu değer tahsil edilir.

Terditli Hükümlerde İİK m. 24 Uygulamasındaki Sorun

Uygulamada en çok karşılaşılan sorun, ziynet eşyalarının aynen iadesine karar verilmiş, ancak bunun mümkün olmaması halinde belirli bir bedelin (örneğin 10.000 TL) tahsiline hükmedilmiş olması durumunda ortaya çıkar. Bu durumda, ziynet eşyaları bulunamadığında, icra dairesi İİK m. 24/3'e göre yeniden rayiç değer tespiti mi yapmalıdır, yoksa ilamda yazılı olan alternatif bedeli (İİK m. 24/4) mi tahsil etmelidir?

Yargıtay'ın Yaklaşımı ve İçtihadın Önemi

Yargıtay, bu konudaki içtihatlarında, terditli hükmün niteliğine vurgu yapmaktadır. Eğer ilamda, ziynet eşyalarının aynen iadesi mümkün olmazsa, belirli bir bedelin tahsiline açıkça karar verilmişse, bu bedel İİK m. 24/4 anlamında 'ilamda yazılı değer' olarak kabul edilmelidir. Yargıtay'a göre, mahkeme tarafından belirlenmiş ve ilamda açıkça yer alan bu alternatif bedel varken, icra dairesinin yeniden bilirkişi marifetiyle rayiç değer tespiti yoluna gitmesi (İİK m. 24/3'ü uygulaması), ilama aykırılık teşkil edecektir. Zira mahkeme, zaten aynen iade mümkün olmadığında ödenecek bedeli takdir etmiş ve hükmüne bağlamıştır. İcra dairesinin görevi, ilamda belirtilen bu bedeli tahsil etmektir, yeni bir değer tespiti yapmak değildir.

Bu durum, özellikle icra emrinin düzenlenmesi aşamasında önem kazanır. İcra emrinde, ziynet eşyalarının aynen iadesi veya ilamda belirtilen bedelin tahsili seçenekleri açıkça yer almalı ve borçluya bu doğrultuda bir seçim hakkı tanınmalıdır. Eğer icra emri, ilamdaki terditli hükme rağmen, doğrudan İİK m. 24/3'e atıf yaparak rayiç değerin hesaplanacağını belirtiyorsa, bu durum ilama aykırılık teşkil eder ve icra emrinin bu yönden düzeltilmesi gerekmektedir.

Uygulamadaki Etkileri ve Avukatlar İçin Öneriler

Bu içtihat, hem alacaklı hem de borçlu vekilleri için önemli çıkarımlar sunmaktadır:

• Alacaklı Vekilleri İçin: Dava dilekçelerinde ve yargılama sürecinde, ziynet eşyalarının aynen iadesi talebinin yanı sıra, aynen iadenin mümkün olmaması halinde tahsil edilecek bedelin de net ve belirli bir şekilde talep edilmesi, icra aşamasında yaşanabilecek belirsizlikleri ortadan kaldıracaktır.
• Borçlu Vekilleri İçin: İcra takibine itiraz veya şikayet süreçlerinde, icra emrinin ilamdaki terditli hükme uygun olup olmadığını dikkatle incelemek ve ilama aykırılık durumunda gerekli yasal yollara başvurmak önemlidir.
• İcra Daireleri İçin: İlamlı icra takiplerinde, özellikle terditli hüküm içeren kararlarda, İİK m. 24'ün fıkraları arasındaki ayrımı doğru yaparak, ilamın lafzına ve ruhuna uygun bir icra emri düzenlemek esastır.

Sonuç

Ziynet eşyalarının ilamlı icrasında terditli hükümlerin uygulanması, İİK m. 24'ün doğru yorumlanmasını gerektiren teknik bir konudur. Yargıtay'ın yerleşik içtihadı, ilamda aynen iadeye ek olarak belirli bir bedelin tahsiline karar verilmişse, bu bedelin İİK m. 24/4 kapsamında 'ilamda yazılı değer' olarak kabul edilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, hem hukuki öngörülebilirliği artırmakta hem de icra takiplerinin ilamın amacına uygun bir şekilde yürütülmesini sağlamaktadır. Avukatların, bu tür davalarda yargılama ve icra süreçlerini bu içtihat doğrultusunda yönetmeleri, müvekkillerinin haklarını en etkin şekilde korumalarına yardımcı olacaktır.