Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2017/3179 E., 2021/806 K. sayılı Kararı: Kesin Süre, Delil Avansı ve Usulü Kazanılmış Hak

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2017/3179 Esas, 2021/806 Karar sayılı emsal kararı, medeni usul hukukunda delil avansı, kesin süre ve usulü kazanılmış hak kavramlarının sınırlarını titizlikle belirlemesi açısından büyük önem taşımaktadır. Dava, davacının 2007 yılında davalı kurumdan (Ego Genel Müdürlüğü) doğalgaz servis hattı çekimi için yaptığı ödemenin hukuka aykırı olduğunu ileri sürerek iadesini talep etmesi üzerine açılmıştır. Mahkeme, bilirkişi incelemesi için verilen kesin süre içinde avans yatırılmadığı gerekçesiyle davayı reddetmiş, Yargıtay 3. Hukuk Dairesi bu kararı bozmuş, mahkeme direnmiş ve dosya Hukuk Genel Kurulu’na gelmiştir.

HGK, öncelikle 6100 sayılı HMK’nın 114/g, 120, 324 ve 94. maddelerini detaylı biçimde irdelemiştir. Gider avansının dava şartı niteliğinde olduğu, delil avansının ise HMK m. 324 kapsamında değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Yönetmeliğin 45. maddesindeki çelişkinin HMK m. 324 lehine çözülmesi gerektiği belirtilmiştir. Kararda, hâkimin verdiği kesin sürenin usulüne uygun kurulması için şu unsurların zorunlu olduğu açıkça ortaya konulmuştur: (i) Yapılacak işin tek tek ve şüpheye yer vermeyecek şekilde belirtilmesi, (ii) Sürenin yeterliliği, (iii) Uyulmamasının doğuracağı sonucun (delilden vazgeçme, davanın reddi) açıkça ihtar edilmesi, (iv) Tutanağa geçirilmesi.

Somut olayda İlk Derece Mahkemesi’nin 29.05.2013 tarihli ara kararı, bilirkişi incelemesinin konusunun, heyetin kaç kişiden oluşacağı, uzmanlık alanları ve her birine ödenecek ücretin ayrı ayrı belirtilmemesi nedeniyle usulüne uygun bulunmamıştır. Ayrıca ihtar edilen yaptırım da (bilirkişi incelemesinden vazgeçme) ile verilen karar (mevcut delillere göre ret) arasında uyumsuzluk tespit edilmiştir. HGK’ya göre bu eksiklikler nedeniyle verilen kesin süre hukuki sonuç doğurmaz. Dolayısıyla davacının süreden sonra ancak celse öncesinde yatırdığı avansın dikkate alınması ve dosyanın bilirkişiye gönderilmesi gerekirdi.

Kararda, kesin sürenin amacının yargılamayı uzatmayı önlemek olduğu, ancak bu kurumun “adaletin gecikmesi adaletsizliktir” ilkesiyle dengelenmesi gerektiği vurgulanmıştır. HGK, önceki kararlarına (2010/2-221 E., 2012/19-55 E. vb.) atıfta bulunarak, kesin sürenin kanunun amacına uygun kullanılmasının, tarafların tutumunun ve işlemin özelliğinin gözetilmesinin zorunlu olduğunu belirtmiştir. Usulü kazanılmış hak iddiası da reddedilmiş; çünkü usulüne uygun olmayan bir ara kararın taraflar lehine kazanılmış hak oluşturamayacağı hükme bağlanmıştır.

Bu içtihat, avukatlar için kritik dersler içermektedir. Özellikle ticari davalarda, tüketici davalarında ve tazminat uyuşmazlıklarında bilirkişi incelemesi sıkça talep edilmektedir. Meslektaşlarımızın, mahkeme ara kararlarını titizlikle incelemeleri, eksiklik halinde derhal itiraz etmeleri, avans yatırımı konusunda müvekkillerini zamanında yönlendirmeleri büyük önem taşımaktadır. Aksi halde, usul kurallarına aykırılık nedeniyle maddi hakkın kaybedilmesi riski doğmaktadır.

HGK ayrıca, re’sen araştırma ilkesi ile taraflarca hazırlama ilkesi arasındaki dengeyi de hatırlatmıştır. HMK m. 325 uyarınca hâkimin re’sen araştırma yetkisinin bulunduğu hallerde masrafların Maliye’den karşılanabileceğini, ancak delil avansı niteliğindeki bilirkişi ücretinde tarafların yükümlülüğünün devam ettiğini vurgulamıştır.

Sonuç olarak karar, delil avansına ilişkin kesin sürenin usulüne uygun kurulmadığı hallerde bu sürenin hukuki sonuç doğurmayacağını, mahkemenin usulüne uygun ara karar kurup inceleme yaptıktan sonra hüküm tesis etmesi gerektiğini ortaya koymuştur. Bu emsal, özellikle büyük ölçekli ticari uyuşmazlıklarda usul ekonomisi ile hakkın elde edilmesi arasındaki dengeyi koruyan önemli bir referanstır. (Toplam kelime: 812)