Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 2015/2851 E., 2016/3143 K. sayılı Kararı: Uzun Süreli Tutukluluğun Makul Süre ve Tazminat Perspektifinden Değerlendirilmesi

Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 2015/2851 Esas, 2016/3143 Karar sayılı ve 29.02.2016 tarihli kararı, koruma tedbirleri nedeniyle tazminat taleplerinin incelenmesinde makul süre, tutukluluğun hukuka uygunluğu ve gerekçelendirme zorunluluğu açısından önemli bir emsal teşkil etmektedir. Dava, 2009 yılında başlayan kovuşturma kapsamında yaklaşık beş yıl tutuklu kalan davacının, CMK’nın 141/1-a-d maddeleri uyarınca 50.000 TL manevi tazminat talebine ilişkindir. Yerel mahkemenin talebi reddetmesi üzerine yapılan temyiz incelemesinde Yargıtay, eksik inceleme nedeniyle hükmün bozulmasına karar vermiştir.

Kararda öncelikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) tutuklamaya ilişkin hükümleri detaylı biçimde irdelenmiştir. CMK m.100’de tutuklama nedenleri, m.101’de kararın usul ve gerekçe şartları, m.102’de ise tutuklulukta geçecek azami süreler düzenlenmiştir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde temel tutukluluk süresi iki yıl olup, zorunlu hallerde gerekçeli olarak uzatılabilmekte ve toplam süre üç yılı geçememektedir. Ancak 5320 sayılı Kanun’un 12. maddesi uyarınca 31.12.2010’dan itibaren ağır ceza davalarında toplam azami tutukluluk süresi beş yıla çıkmıştır.

Yargıtay, uzatma sürelerinin ‘zorunlu hallerde’ ve daha kuvvetli gerekçelerle verilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Beş yıllık sürenin mutlak uygulanmasının beklenemeyeceğini, her dosyanın özelliğine göre değerlendirme yapılması gerektiğini belirtmiştir. Tutukluluk süresi dolduğunda yargılama makamlarının re’sen tahliye kararı vermesi gerektiği, aksi halde tutuklama yasağının devreye gireceği ifade edilmiştir.

Kararda uluslararası normlara da geniş yer verilmiştir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 5/3. maddesi, yakalanan veya tutuklanan kişinin makul sürede yargılanmasını veya salıverilmesini garanti altına almaktadır. AİHS 5/5 ise hukuka aykırı tutuklama halinde tazminat hakkını düzenlemektedir. Anayasa’nın 19. ve 90/5. maddeleri uyarınca, uluslararası antlaşmaların iç hukuka üstünlüğü ve lehe hükümlerin uygulanması ilkesi vurgulanmıştır. Anayasa m.36’daki adil yargılanma hakkı ve m.141’deki gerekçeli karar zorunluluğu da kararın dayanakları arasındadır.

Yargıtay, makul süre değerlendirmesinde davanın karmaşıklığı, tarafların tutumu, yargı organlarının özeni, yapısal sorunlar ve davacının hukuki yararı gibi unsurların birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Somut olayda, davacının 02.10.2009’da tutuklandığı, beş yıl boyunca tutukluluğunun devam ettiği, ancak ceza dosyası celp edilmeden, tüm tutuklama kararları, iddianameler ve tutanaklar incelenmeden red kararı verildiği tespit edilmiştir.

Kararda özellikle CMK m.108’de düzenlenen periyodik tutukluluk incelemelerinin gerekliliği vurgulanmıştır. Tutukluluğun her oturumda veya 30’ar günlük aralıklarla re’sen gözden geçirilmesi zorunludur. Yerel mahkemenin bu incelemeyi yapmadan yazılı red kararı vermesi, kanuna aykırı bulunmuştur.

Bu karar, avukatlar için uzun tutukluluk davalarında strateji geliştirme açısından kritik öneme sahiptir. Tazminat taleplerinde ceza dosyasının tamamının celbi, tüm kararların incelenmesi, AİHM ve Anayasa Mahkemesi içtihatlarının referans alınması gerektiği açıktır. Karar, tutuklamanın istisnai bir tedbir olduğunu, ölçülülük ilkesinin her aşamada gözetilmesi gerektiğini bir kez daha teyit etmektedir.

Sonuç olarak Yargıtay 12. Ceza Dairesi, eksik inceleme nedeniyle bozma kararı vermiştir. Bu içtihat, benzer davalarda mahkemelerin daha derinlemesine araştırma yapmasını, somut olgulara dayalı gerekçelendirme zorunluluğunu ve uluslararası insan hakları normlarının iç hukuktaki üstünlüğünü vurgulaması bakımından hukuk profesyonelleri için vazgeçilmez bir referanstır. Karar, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunmasında makul sürenin önemini bir kez daha ortaya koymaktadır.