Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Ticareti Suçunda Müşterek Faillik ile Yardım Etmenin Sınırı

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 188. maddesinde düzenlenen uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçu, ceza hukukunun en sık uygulanan ve en ağır cezai yaptırımları içeren suç tiplerinden biridir. Bu suçun birden fazla kişi tarafından işlenmesi halinde, kişilerin üstlendikleri rollerin doğru bir şekilde nitelendirilmesi hem verilecek cezayı hem de infaz rejimini doğrudan etkilemektedir.

TCK m. 37’de düzenlenen müşterek faillik ile TCK m. 39’da düzenlenen yardım etme arasındaki ayrım, özellikle uyuşturucu ticareti davalarında büyük önem arz etmektedir. Zira TCK 188/5. maddesiyle getirilen “üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi” hali, yalnızca müşterek failler için uygulanmakta, yardım edenler bu sayıdan hariç tutulmaktadır.

Müşterek Faillik ve Yardım Etme Kavramları

TCK m. 37/1’e göre suçun kanuni tanımında yer alan fiili birlikte gerçekleştiren her kişi fail olarak sorumlu tutulur. Müşterek failler, suçun işlenmesine karar veren, fiili gerçekleştiren ve fiil üzerinde ortak hakimiyet kuran kişilerdir. İş bölümü yapsalar dahi, suçun maddi unsuru üzerinde fonksiyonel bir katkı sunmaları ve suçun gerçekleşmesi bakımından vazgeçilmez olmaları müşterek faillik için yeterlidir.

TCK m. 39/2-c uyarınca ise suçun işlenmesinden önce veya sırasında yardımda bulunarak icrasını kolaylaştıran kişi, yardım eden sıfatıyla sorumlu olur. Yardım eden, suçun fiili üzerinde hakimiyet kuramayan, arka planda kalan ve suçun gerçekleşmesini kolaylaştıran kişidir.

Uyuşturucu ticareti suçunun seçimlik hareketli bir suç olması, satma, verme, sevk etme, nakletme, depolama, satın alma, kabul etme veya bulundurma fiillerinden herhangi birinin gerçekleştirilmesiyle oluşması, iştirak ilişkisinin değerlendirilmesini daha da karmaşık hale getirmektedir.

Yargıtay İçtihatlarında Ölçütler

Yargıtay 10. Ceza Dairesi ve Ceza Genel Kurulu’nun birçok kararı, bu ayrımın somut olaya göre yapılması gerektiğini vurgulamaktadır.

2021/4002 E., 2021/10861 K. sayılı kararda gözcülük yapan sanıkların eylemi, müşterek faillik için yeterli görülmemiş, TCK 39/2-c kapsamında yardım etme olarak nitelendirilmiştir. Sanıkların diğer faillerle “aynı yönde irade birleşmesi” içinde olmadıkları, her birinin kendi nam ve hesabına hareket ettiği belirtilmiştir.

2020/15402 E., 2020/7762 K. sayılı kararda ise alıcı ile satıcıyı telefonla yönlendiren ve buluşturan sanığın eylemi, müşterek faillik değil, yardım etme olarak kabul edilmiştir. Bu karar, müşteri temini ve irtibat kurmanın genellikle yardım etme kapsamında değerlendirildiğini göstermektedir.

2009/21635 E., 2010/11716 K. sayılı kararda kurye ile alıcı arasındaki ücret anlaşmazlığını çözmek için devreye giren sanığın fiili yardım etme olarak nitelendirilmiştir.

2016/1974 E., 2016/3525 K. sayılı kararda ise uyuşturucu geldiğini kullanıcılara haber veren sanığın eylemi, TCK 39 kapsamında yardım etme sayılmıştır.

Öte yandan Ceza Genel Kurulu’nun 2012/1323 E., 2013/117 K. sayılı kararı, öncü-artçı şeklinde hareket ederek yol kontrolü yapan sanığın eylemini müşterek faillik olarak kabul etmiştir. Bu kararda, sanığın fiilinin diğer sanığın fiilini tamamlar nitelikte olduğu ve suçun gerçekleşmesi bakımından vazgeçilmez katkı sunduğu vurgulanmıştır.

2020/775 E., 2021/4717 K. ve 2020/2237 E., 2022/2769 K. sayılı kararlar ise tek seferlik yol kontrolü yapan sanıkların eylemlerini yardım etme olarak değerlendirmiştir. Bu kararlar, öncü-artçı şeklinde sürekli hareket etmenin müşterek faillik, tek seferlik bilgi vermenin ise yardım etme olarak nitelendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Değerlendirme Ölçütleri

Yargıtay içtihatlarından çıkan ortak sonuç şudur: Müşterek faillik için aranacak temel ölçüt, fiil üzerinde “ortak hakimiyet” kurulup kurulmadığıdır. Bu da şu unsurlarla belirlenir:

• Suç işleme konusunda birlikte karar verilmesi,
• Fiilin icrasına fonksiyonel ve vazgeçilmez katkı sunulması,
• Suçun gerçekleşmesi üzerinde ortak kontrol ve egemenlik kurulması,
• İş bölümü içinde fiilin tamamından sorumlu olunması.

Gözcülük, müşteri arama, telefonla yönlendirme, tek seferlik yol kontrolü gibi eylemler genellikle yardım etme kapsamında değerlendirilmektedir. Buna karşılık, öncü-artçı şeklinde sürekli hareket etmek, suç planına ortak karar vermek ve fiilin her aşamasında aktif rol almak müşterek faillik olarak kabul edilmektedir.

Sonuç ve Avukatlara Öneriler

Uyuşturucu ticareti suçlarında iştirak ilişkisinin doğru nitelendirilmesi, hem bireysel ceza adaleti hem de sistemin bütünlüğü açısından hayati öneme sahiptir. Mahkemelerin, sanığın rolünü soyut kavramlarla değil, somut olayın özelliklerine göre, yukarıda belirtilen ölçütler çerçevesinde değerlendirmesi gerekmektedir.

Avukatlar, müvekkillerinin eylemlerini bu içtihatlar ışığında analiz ederek, müşterek faillik yerine yardım etme hükümlerinin uygulanmasını talep etmelidir. Bu ayrım, temel cezanın belirlenmesinden nitelikli halin uygulanmasına, indirim hükümlerinden infaz rejimine kadar birçok sonucu doğrudan etkilemektedir.

Yargıtay’ın yerleşik içtihatları, iştirak kurumunun hukuki şartlarına uygun kararlar verilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu kararların titizlikle takip edilmesi, ceza yargılamalarında savunma hakkının etkin kullanılması açısından büyük önem taşımaktadır.

Okuma süresi: 14 dakika

Anahtar Kelimeler: Müşterek Faillik, Yardım Etme, Uyuşturucu Ticareti, TCK 37, TCK 39, TCK 188/5, İştirak, Yargıtay İçtihatları, Ortak Hakimiyet