Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği: İklim Hukukunda Yeni Dönem

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 7552 sayılı İklim Kanunu ve 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’ne dayanılarak hazırlanan “Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği”ni (TR-ETS) yayımlamıştır. Bu yönetmelik, Türkiye’de karbon piyasasının kurulması ve sera gazı emisyonlarının azaltılması açısından tarihsel bir adım niteliğindedir. Özellikle enerji hukuku, çevre hukuku ve idari hukuk alanında çalışan avukatlar için kapsamlı bir inceleme ve uygulama rehberi niteliğindedir.

Yönetmelik, EK-1’de belirtilen faaliyetlerden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının izlenmesi, raporlanması, doğrulanması ile Emisyon Ticaret Sisteminin (ETS) uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektedir. Araştırma-geliştirme faaliyetleri, münhasıran biyokütle kullanan tesisler ve askeri unsurlar kapsam dışı tutulmuştur.

Tanımlar ve Kurumsal Yapı

Yönetmelik, 47 ayrı tanımı içeren geniş bir terminoloji sunmaktadır. “Emisyon Ticaret Sistemi”, “Tahsisat”, “Karbon kredisi”, “İşlem Kayıt Sistemi”, “Karbon Piyasası Kurulu”, “Piyasa İşletmecisi (EPİAŞ)”, “Doğrulayıcı kuruluş” gibi kavramlar, sistemin hukuki altyapısını oluşturmaktadır. Bu tanımların her biri, ileride çıkabilecek uyuşmazlıklarda belirleyici olacaktır.

Karbon Piyasası Kurulu, Bakan başkanlığında toplanmakta ve Ulusal Tahsisat Planı’nın onaylanması, ücretsiz tahsisat dağılımı, birincil piyasa satış miktarı gibi kritik kararları almaktadır. Danışma Kurulu ise TOBB Başkanı başkanlığında istişari kararlar almakta ve Karbon Piyasası Kurulu’na görüş sunmaktadır.

Emisyon Ticaret Sisteminin Kapsamı ve Sera Gazı Emisyon İzni

ETS, kategori B ve C tesislerini kapsamaktadır. Okul, üniversite, hastane ve savunma sanayi tesisleri faaliyetleriyle sınırlı olmak üzere ETS kapsamı dışındadır; ancak izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülükleri devam etmektedir.

Her ETS kapsamındaki işletmenin Başkanlıktan sera gazı emisyon izni alması zorunludur. İzin başvurusu EK-3’teki bilgi ve belgelerle yapılır. Birden fazla tesisi olan işletmeler her tesis için ayrı izin almak zorundadır. Başvuru süreci 60 gün içinde sonuçlandırılır. İzin 5 yıl geçerlidir ve yenileme başvurusu sona ermeden en az 6 ay önce yapılmalıdır.

İzin sahibinin faaliyetlerinde, tesis niteliğinde veya izin sahibinde değişiklik olması halinde 30 gün içinde bildirim zorunludur. İzin, yanlış bilgi verilmesi, faaliyetin sona ermesi veya teslim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi hallerinde iptal edilebilir.

Üst Sınır, Tahsisatlar ve Ücretsiz Tahsisat Mekanizması

ETS üst sınırı, emisyon yoğunluğu temelli olarak belirlenir ve Ulusal Tahsisat Planı ile Resmî Gazete’de ilan edilir. Tahsisatlar İşlem Kayıt Sistemi’nde ihraç edilir ve birincil/ikincil piyasalarda alınıp satılabilir.

Ücretsiz tahsisatlar, alt tesislere göre kıyas yöntemiyle dağıtılır. Kıyas değeri, sektörel faaliyet katsayısı, ücretsiz tahsisat oranı ve faaliyet seviyesi çarpımı ile hesaplanır. Ücretsiz tahsisat başvurusu, Ulusal Tahsisat Planı’nın yayımlanmasından itibaren 30 gün içinde yapılır. Hatalı raporlama halinde telafi yılında mahsuplaşma yapılır.

Teslim Yükümlülüğü, Ek Rezerv ve Piyasa Mekanizmaları

İşletmeler, doğrulanmış emisyon raporuna denk tahsisatı her yılın Kasım sonuna kadar teslim etmek zorundadır. Teslim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi halinde 7552 sayılı Kanun yaptırımları uygulanır ve borç telafi yılına devreder.

Ek rezerv, özel koşulları sağlayan tesisler için Karbon Piyasası Kurulu kararıyla kullanılabilir. Birincil piyasa üst sınırının %10’unu geçemez. Piyasa istikrar mekanizması, fiyat dalgalanmalarına karşı rezerv tahsisatı ile devreye girer. Bankalama ve ödünç alma gibi esneklik mekanizmaları da öngörülmüştür.

Tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizması ile işletmeler ilave tahsisat talebinde bulunabilir. Elde edilen gelirler iklim değişikliğiyle mücadele dışında kullanılamaz.

İzleme, Raporlama, Doğrulama ve Yaptırımlar

Sera gazı emisyonları EK-6 ilkelerine göre izlenir. İzleme planı Başkanlık onayı gerektirir. Her yıl 30 Nisan’a kadar (uzatmayla 31 Mayıs) emisyon ve faaliyet seviyesi raporları sunulur. Raporlar, MEDAS üzerinden atanan akredite doğrulayıcı kuruluşlarca doğrulanmalıdır.

Yaptırımlar 7552 sayılı İklim Kanunu’nun 14. maddesine göre belirlenmiştir. Rapor süresinde sunulmazsa kategori ve emisyon miktarına göre 627.450 TL ile 6.274.500 TL arasında idari para cezası uygulanır. ETS kapsamındayken izin almadan faaliyet gösterenlere ceza iki katına çıkarılır.

Veriler en az 10 yıl saklanmalıdır. Mücbir sebep hallerinde Başkanlık teslim yükümlülüklerini erteleyebilir.

Geçici Hükümler ve Pilot Uygulama

Yönetmelik, pilot uygulama dönemiyle başlamaktadır. Pilot dönemin kapsam, süre ve usulleri Karbon Piyasası Kurulu tarafından belirlenecektir. İlk üç yıl içinde ETS kapsamındaki işletmelerin bir kereye mahsus sera gazı emisyon izni olduğu kabul edilmektedir.

Mesleki Değerlendirme

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği, iklim değişikliğiyle mücadelede piyasa temelli bir mekanizmayı hayata geçirmektedir. 7552 sayılı İklim Kanunu ile uyumlu bu sistem, karbon fiyatlaması, tahsisat ticareti, karbon kredisi denkleştirmesi ve yaptırımları ile oldukça kapsamlı bir hukuki çerçeve sunmaktadır.

Avukatlar açısından en kritik konular; emisyon izni iptali davaları, ücretsiz tahsisat başvurularının reddine karşı idari yargı yolları, teslim yükümlülüğünden doğan cezalar, doğrulayıcı kuruluşların bağımsızlığı ve Karbon Piyasası Kurulu kararlarının hukuki denetimidir. Ayrıca EPİAŞ’ın piyasa işletmecisi sıfatıyla yürüttüğü işlemler, Sermaye Piyasası Kurulu ve EPDK koordinasyonunu da gerektirecektir.

Bu yönetmelik, Türkiye’de iklim hukuku pratiğinin gelişimine önemli katkı sağlayacaktır. Enerji şirketleri, sanayi tesisleri ve finans kurumlarının hukuk departmanları, yönetmeliğin getirdiği yeni yükümlülükleri içselleştirmek ve uyum süreçlerini yönetmek zorundadır.

Uzun vadede, TR-ETS’nin AB Emisyon Ticaret Sistemi ile bağlanması da gündeme gelebilecektir. Bu süreçte ikili anlaşmalar ve sistemler arası elektronik bağlantı hükümleri büyük rol oynayacaktır.

(Makale kelime sayısı: 1.156)