Türkiye Cumhuriyeti ile Maldivler Cumhuriyeti Arasında Tercihli Ticaret Anlaşması Çerçevesinde Eşyanın Tercihli Menşeinin Tespiti Hakkında Yönetmelik

Ticaret Bakanlığı, Türkiye Cumhuriyeti ile Maldivler Cumhuriyeti arasında 4 Kasım 2024 tarihinde imzalanan, 15 Ekim 2025 tarihli ve 7561 sayılı Kanun ile onaylanması uygun bulunan ve 18 Aralık 2025 tarihli ve 10693 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile onaylanan Tercihli Ticaret Anlaşması’na ek “Menşeli Ürünler Kavramının Tanımı ve İdari İşbirliği Yöntemleri Hakkında Protokol”ün uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirleyen bir Yönetmelik yayımlamıştır. Bu düzenleme, avukatlar ve uluslararası ticaret hukuku uzmanları için kritik öneme sahiptir; zira tercihli rejimden yararlanmak isteyen müvekkillerin menşe ispatı, gümrük işlemleri ve olası uyuşmazlıklarda başvurulacak hukuki dayanakları netleştirmektedir.

Yönetmeliğin amacı ve kapsamı, Anlaşma’ya ek Protokol’ün uygulanmasını düzenlemektir. Dayanağı ise 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 448’inci maddesi ile Protokol’dür. Tanımlar bölümünde, “Anlaşma”, “Armonize Sistem”, “EUR.1 Dolaşım Belgesi”, “fabrika çıkış fiyatı”, “girdi”, “katma değer”, “menşeli olmayan girdilerin azami oranı”, “Taraf ülkeler” gibi kavramlar ayrıntılı biçimde tanımlanmıştır. Bu tanımlar, avukatların menşe uyuşmazlıklarında kullanacağı teknik terimleri standartlaştırmakta ve yorum farklılıklarını minimize etmektedir.

Menşeli ürün kavramı, Yönetmeliğin ikinci bölümünde ele alınmıştır. Bir Taraf ülkede tamamen elde edilmiş ürünler (mineral ürünler, bitkiler, canlı hayvanlar, avcılık ve balıkçılık ürünleri, atık ve hurdalar vb.) menşeli kabul edilmektedir. Yeterli işçilik veya işlem görmüş ürünler için Ek-II’de belirtilen şartların sağlanması zorunludur. Tolerans kuralı, menşeli olmayan girdilerin belirli oranlarda kullanılabilmesine imkân tanımakta; ancak bu oranlar, ürünün fabrika çıkış fiyatının yüzde 15’ini veya belirli fasıllarda net ağırlığın yüzde 15’ini aşamamaktadır. Yetersiz işçilik veya işlem halleri ise liste halinde sayılmış olup, nakliyat, ambalajlama, basit montaj gibi işlemler menşe statüsü kazandırmamaktadır.

İkili menşe kümülasyonu, bir Taraf ülkede menşeli girdilerin diğer Taraf ülkede nihai ürünün menşei olarak kabul edilmesini sağlamaktadır. Nitelendirme birimi, Armonize Sistem Nomanklatürüne göre belirlenmekte; setler ve etkisiz unsurlar (enerji, makine, ambalaj) menşe tespitinde dikkate alınmamaktadır. Ülkesellik ilkesi, menşe statüsünün Taraf ülkelerden birinde kesintisiz olarak kazanılmasını gerektirmekte; değişmezlik ilkesi ise transit veya depolama sırasında eşyanın değiştirilmemesini şart koşmaktadır. Sergilerde teşhir edilen menşeli ürünler, belirli koşulların sağlanması halinde Anlaşma hükümlerinden yararlanabilmektedir.

Gümrük vergilerinde geri ödeme veya muafiyet yasağı, menşeli olmayan girdiler için uygulanan vergilerin iadesine engel teşkil etmektedir. Bu hüküm, dâhilde işleme rejimiyle bağlantılı olarak avukatların gümrük uyuşmazlıklarında dikkat etmesi gereken kritik bir noktadır. Menşe ispat belgesi olarak EUR.1 Dolaşım Belgesi kullanılmakta; belge, Bakanlık veya yetkili kuruluşlarca düzenlenmekte ve gümrük idarelerince vize edilmektedir. Elektronik sistemin kurulmasına kadar manuel belgeler de kabul edilmekte; ancak belirli güvenlik ve doğrulama şartları aranmaktadır.

EUR.1 Dolaşım Belgesinin düzenlenmesi, sonradan verilmesi, ikinci nüsha düzenlenmesi, geçerlilik süresi ve serbest bölgelerde uygulanacak usuller ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Menşe ispat belgesinden muafiyet, küçük paketler ve yolcu eşyası için 500 ve 1200 Avro limitleri ile tanınmaktadır. Farklılıklar ve biçimsel hatalar, belgenin geçerliliğini otomatik olarak ortadan kaldırmamaktadır.

İşbirliği ilkeleri çerçevesinde, gümrük idareleri arasında mühür ve adreslerin iletilmesi, sonradan kontrol talepleri ve karşılıklı idari yardımlaşma mekanizmaları kurulmuştur. Cezai yaptırımlar, 4458 sayılı Gümrük Kanunu ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu hükümlerine tabidir. Geçiş hükümleri, Anlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihte sevk halindeki veya antrepodaki eşya için 12 aylık süre tanımaktadır.

Bu Yönetmelik, avukatlar açısından uluslararası ticaret sözleşmelerinin hazırlanması, gümrük ihtilaflarının çözümü, menşe uyuşmazlıklarında delil değerlendirmesi ve idari/cezai soruşturmalarda savunma stratejilerinin belirlenmesi bakımından önemli mesleki değer taşımaktadır. Özellikle EUR.1 Dolaşım Belgesinin usulüne uygun düzenlenmemesi halinde doğabilecek sorumluluklar, tolerans kurallarının uygulanması ve ikili kümülasyonun sınırları, müvekkil danışmanlığında titizlikle ele alınması gereken hususlardır. Yönetmeliğin Ek-II’sinde yer alan ürün bazlı menşe kuralları, sektörlere özgü hukuki danışmanlık gereksinimini artırmakta; bu kuralların yorumunda Armonize Sistem Nomanklatürü ve Genel Yorum Kuralları’nın rolü büyüktür.

Sonuç olarak, Yönetmelik, Türkiye-Maldivler ticaret ilişkilerinde tercihli rejimin hukuki altyapısını güçlendirmekte, şeffaflığı artırmakta ve olası anlaşmazlıkların çözümünde avukatlara somut araçlar sunmaktadır. Avukatların, Yönetmeliğin getirdiği tanımları, menşe kurallarını ve idari işbirliği mekanizmalarını yakından takip etmesi, müvekkillerinin menfaatlerini en iyi şekilde korumaları açısından zorunludur. (Kelime sayısı: 852)