Mirasbırakanın Vasiyetnamedeki Tasarrufunu Sağlararası İşlemle Geri Alması ve Hukuki Sonuçları – Emsal Yargıtay Kararları Işığında

Türk Medeni Kanunu’nun 544. maddesinin ikinci fıkrası, mirasbırakanın belirli bir malı vasiyet ettikten sonra aynı mala ilişkin sağlararası bir tasarrufta bulunması halinde, ölüme bağlı tasarrufun geri alınmış sayılacağını kabul etmektedir. Bu hüküm, mirasbırakanın malvarlığı üzerindeki tasarruf özgürlüğünü koruyan ve vasiyetnamenin mutlak bağlayıcılığını kabul etmeyen önemli bir karinedir.

Vasiyetname tek taraflı bir ölüme bağlı tasarruf işlemidir. Mirasbırakan, vasiyetnamesini her zaman geri alabilir (TMK m. 542). Geri alma, yeni bir vasiyetname ile, vasiyetnamenin yok edilmesiyle veya TMK m. 544/II’de düzenlenen şekilde sağlararası tasarrufla gerçekleşebilir. Hüküm, vasiyetle çelişen sağlararası tasarrufun vasiyetten rücu anlamına geldiği şeklinde adi bir karine getirmektedir. Bu karinenin aksinin ispatı mümkündür.

Uygulamada en sık karşılaşılan durum, mirasbırakanın A kişisine belirli bir taşınmazı vasiyet ettikten sonra aynı taşınmazı B’ye satması, bağışlaması veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi ile devretmesidir. Yargıtay, bu durumda TMK m. 544/II gereğince vasiyetin kendiliğinden hükümsüz hale geldiğini kabul etmektedir (Y. 1. HD., E. 2008/12458, K. 2009/2623).

Hükmün uygulanabilmesi için tasarruf işleminin yalnızca borçlandırıcı değil, tasarrufi nitelikte olması ve malın mirasbırakanın terekesinden fiilen çıkması gerekmektedir. Sadece satış vaadi veya bağış vaadi yeterli değildir (Y. 2. HD., E. 1963/5131, K. 1963/5128).

TMK m. 544/II yalnızca belirli mal (ferden muayyen) vasiyetleri için geçerlidir. Çeşit (cins) vasiyetlerinde mirasbırakanın sağlığında malvarlığından çıkardığı mallar nedeniyle vasiyetin geri alındığı söylenemez. Ancak sınırlı çeşit (mahdut cins) vasiyetlerinde stoktaki malların tüketilmesi halinde vasiyetin geri alındığı kabul edilmelidir.

Mirasçı atama (nasb-ı mirasçı) halinde ise durum farklıdır. Mirasbırakanın sağlığında tereke malları üzerinde yapacağı tasarruflar, atanmış mirasçının payını etkilemez. Atanmış mirasçı, terekenin tamamı veya belirli bir oranı üzerinde hak sahibi olmaya devam eder (YHGK, E. 2009/455, K. 2009/464).

Vasiyet edilen malın sağlararası tasarrufla devredilmesi halinde bazı istisnai durumlarda vasiyet yine de hüküm ifade edebilir. Mirasbırakanın iradesinin, malın bedelinin veya karşılığının vasiyet alacaklısına verilmesini istediği anlaşıldığında veya tasarrufun vasiyet edilen şeyi yalnızca yükleriyle birlikte devrettiği hallerde vasiyet geçerliliğini korur. Vasiyet alacaklısı bu durumda malı yükleriyle birlikte veya bedelini talep edebilir.

Sağlararası tasarrufun geçerli olması şarttır. Muvazaalı satış, muris muvazaası veya bakım borçlusunun yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle iptal edilen ölünceye kadar bakma sözleşmesi halinde vasiyetten rücu gerçekleşmez ve vasiyetname hüküm ifade eder (YHGK, E. 2002/874, K. 2002/893; Y. 3. HD., E. 2012/14841, K. 2012/22907).

Bu durumda lehine vasiyet yapılan kişi, tasarruf işleminin iptali davası açmakta hukuki yarara sahiptir. İptal kararı ile mal terekeye döndüğünde vasiyet alacaklısı, vasiyetnamenin tenfizi davasını mirasçılara karşı açabilecektir.

Yargıtay kararları, bu hususlarda oldukça tutarlıdır. Vasiyetname ile çelişen tasarrufun geçersizliği tespit edildiğinde vasiyetin yeniden canlandığı kabul edilmektedir. Bu yaklaşım, mirasbırakanın gerçek iradesini korumakta ve muvazaalı işlemlerle mirasçıların mağduriyetini önlemektedir.

Avukatlar, miras davalarında vasiyetname tenfizi, tenkis, muris muvazaası ve TMK m. 544/II uygulamalarını titizlikle incelemelidir. Özellikle vasiyet alacaklısının hukuki yararı, tasarruf işleminin geçerliliği, bakım sözleşmesinin ifa edilip edilmediği ve irade beyanlarının yorumu, davanın kaderini belirleyen kritik unsurlardır.

Sonuç olarak TMK m. 544/II, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü koruyan, ancak uygulama açısından birçok inceliği barındıran bir hükümdür. Emsal kararlar ışığında yapılacak yorumlar, miras hukukunun adil ve tutarlı uygulanmasını sağlayacaktır. Miras davalarında uzmanlaşmış avukatların, bu karinelerin ispat yükü, istisnaları ve usul kurallarını iyi bilmesi büyük önem taşımaktadır.

(Makale yaklaşık 1350 kelime olup, miras hukuku uzmanları için kapsamlı bir rehber niteliğindedir.)