İhtiyari Arabuluculuk Anlaşma Belgesinin Aşırı Yararlanma (Gabin) Nedeniyle İptali İstemi ve Yargıtay'ın Değerlendirmesi

İhtiyari arabuluculuk, uyuşmazlıkların mahkeme dışı yollarla, daha hızlı ve etkin bir şekilde çözülmesini sağlayan önemli bir alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Ancak, arabuluculuk süreci sonunda taraflar arasında imzalanan anlaşma belgesinin hukuki geçerliliği ve iptal koşulları, uygulamada zaman zaman tartışmalara yol açabilmektedir. Özellikle Türk Borçlar Kanunu'nun 28. maddesinde düzenlenen aşırı yararlanma (gabin) müessesesi, arabuluculuk anlaşmalarının iptali taleplerinde sıkça gündeme gelmektedir.

Bir Yargıtay kararında ele alınan somut olayda, davacı, ihtiyari arabuluculuk süreci sonunda imzalanan anlaşma belgesinin aşırı yararlanma (gabin) nedeniyle iptalini talep etmiştir. Davacı, arabuluculuk anlaşmasıyla elde ettiği miktarın, tedavi sonrası tespit edilen maluliyet durumuna göre hesaplanan gerçek tazminat miktarından çok daha düşük olduğunu iddia etmiştir. İlk derece mahkemesi, anlaşma ile tazminat miktarı arasındaki farkı gabin için yeterli görerek davanın kabulüne karar vermiştir.

Ancak Yargıtay, bu kararı doğru bulmamış ve bozmuştur. Yargıtay'a göre, aşırı yararlanma (gabin) hükümlerinin uygulanabilmesi için sadece edimler arasındaki orantısızlık yeterli değildir. Türk Borçlar Kanunu'nun 28. maddesi uyarınca gabinin varlığı için üç temel unsurun bir arada bulunması gerekmektedir:

1. Edimler Arasında Açık Orantısızlık: Bir tarafın edimi ile diğer tarafın karşı edimi arasında açık bir orantısızlık bulunmalıdır.
2. Zarar Görenin Zor Durumda Olması, Tecrübesizliği veya Düşüncesizliği: Zarar gören tarafın, sözleşme yapılırken içinde bulunduğu zor durum, tecrübesizliği veya düşüncesizliği nedeniyle bu orantısızlığa katlanmak zorunda kalmış olması.
3. Sömürme Kastı: Aşırı yararlanan tarafın, diğer tarafın bu durumundan bilerek ve isteyerek faydalanma (sömürme) kastıyla hareket etmesi.

Yargıtay, somut olayda ilk derece mahkemesinin sadece anlaşma ile tedavi sonrası hesaplanan maluliyet tazminatı arasındaki farka dayanarak gabin koşullarının oluştuğuna karar vermesinin eksik bir değerlendirme olduğunu belirtmiştir. Mahkeme, gabinin diğer unsurlarının, yani davacının zor durumda olup olmadığı, tecrübesizliği veya düşüncesizliği ile davalının sömürme kastının varlığının somut delillerle ortaya konulup konulmadığını araştırmamıştır. Arabuluculuk sürecinin doğası gereği, tarafların serbest iradeleriyle bir anlaşmaya varmaları esastır. Bu süreçte yapılan bir anlaşmanın gabin nedeniyle iptal edilebilmesi için, sadece miktarsal bir farkın ötesinde, davacının iradesinin sakatlandığını gösteren somut bulguların ve davalının sömürücü davranışının kanıtlanması gerekmektedir.

Bu karar, arabuluculuk anlaşmalarının hukuki güvenliği açısından önemli bir emsal teşkil etmektedir. Hukuk profesyonelleri için, arabuluculuk süreçlerinde müvekkillerine danışmanlık yaparken, anlaşma miktarının yanı sıra, müvekkilin içinde bulunduğu koşulları ve karşı tarafın davranışlarını da dikkatle değerlendirmeleri gerektiği mesajını vermektedir. Sadece sonradan yapılan bir hesaplamayla ortaya çıkan fark, tek başına bir anlaşmanın gabin nedeniyle iptali için yeterli bir sebep olarak kabul edilmemektedir. Bu durum, arabuluculuk anlaşmalarının istikrarını koruma ve tarafların irade özgürlüğüne saygı gösterme ilkesini güçlendirmektedir.