Danıştay VDDK'nın 2023/6 E., 2024/1 K. sayılı Kararı: Gözetim Kıymeti ile Gümrük Kıymeti Ayrımı ve Satış Bedeli Yönteminin Önceliği

Gümrük hukuku uygulamalarında en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, ithalatta gözetim önlemleri ile gümrük kıymetinin belirlenmesi arasındaki ilişki ve bu süreçte yükümlülerin ihtirazi kayıtla yaptığı beyanların hukuki niteliğidir. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun 24 Ocak 2024 tarihli ve Esas 2023/6, Karar 2024/1 sayılı kararı, Gaziantep ve Erzurum Bölge İdare Mahkemeleri arasında oluşan içtihat ayrılığını gidererek avukatlar ve gümrük hukuku uygulayıcıları açısından son derece önemli bir çerçeve çizmiştir.

Kararın temel konusu, İthalatta Gözetim Uygulanmasına İlişkin Tebliğlerde belirtilen birim kıymetin altında fatura bedeli ile ithalat yapılması halinde, gözetim belgesi sunulabilmesi için beyannamede “yurt dışı diğer giderler” kalemine ihtirazi kayıt konularak ek kıymet beyan edilmesi ve bu ek beyan nedeniyle tahakkuk ettirilen gümrük vergisi ile KDV’nin iadesi taleplerinin hukuki akıbetidir. 7333 sayılı Kanun ile 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 211. maddesinde yapılan değişikliğin bu taleplere etkisini de ele alan Kurul, satış bedeli yönteminin emredici niteliğini ve idarenin somut tespit yükümlülüğünü vurgulamıştır.

4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 24. maddesi uyarınca ithal eşyasının gümrük kıymeti öncelikle satış bedelidir. Satış bedeli, Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan satışta fiilen ödenen veya ödenecek fiyat olup, Kanun’un 27 ve 28. maddelerine göre gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonraki tutardır. Satış bedeli yönteminin uygulanabilmesi için Kanun’da sayılan koşulların (kısıtlamaların bulunmaması, fiyatın başka bir koşula bağlı olmaması, ilişkili taraflar arasında fiyatın etkilenmemiş olması) mevcut olması gerekir. Bu koşulların somut olayda bulunmadığı tespit edilmedikçe satış bedeli yöntemi terk edilemez.

Kanun’un 25. maddesi ise satış bedeli yöntemi uygulanamadığı takdirde sırasıyla aynı eşyanın satış bedeli, benzer eşyanın satış bedeli, indirgeme yöntemi ve hesaplanmış kıymet yöntemine başvurulacağını emreder. Bu sıra emredici niteliktedir. İdare, bir üst yöntemin neden uygulanamadığını somut gerekçelerle ortaya koymadan alt yönteme geçemez. GATT VII. Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma’nın 17. maddesi de gümrük idaresine beyanın doğruluğunu araştırma yetkisi vermekle birlikte, bu yetkinin keyfi kullanılamayacağını ve somut delillere dayanması gerektiğini belirtir.

İthalatta gözetim uygulaması ise 2004/7304 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve ilgili tebliğler çerçevesinde yürütülen bir ticaret politikası önlemidir. Gözetim tebliğinde belirtilen birim kıymet, eşyanın gümrük kıymeti olarak kabul edilebilecek bir değer değildir. Bu kıymet, yalnızca ithalatın izlenmesi ve yerli üreticinin korunması amacıyla belirlenen bir eşik değerdir. Gözetim belgesi ibraz yükümlülüğü, gümrük kıymetinin belirlenmesinde bağımsız bir yöntem oluşturmaz. Dolayısıyla tebliğdeki birim kıymete ulaşmak için beyannamede ek kıymet (yurt dışı diğer gider) beyan edilmesi, bu tutarın otomatik olarak gümrük kıymetine dâhil edilmesi sonucunu doğurmaz.

Uygulamada ithalatçılar, gözetim belgesi almadan ithalatı gerçekleştirebilmek için fatura bedeli ile tebliğ kıymeti arasındaki farkı ihtirazi kayıtla beyan etmektedir. Bu kayıt, beyanın serbest irade sonucu olmadığını ve ek tutar üzerinden tahakkuk eden vergilere itiraz edildiğini göstermektedir. 4458 sayılı Kanun’un 242. maddesi uyarınca tahakkuka karşı yapılan itirazın zımnen reddi halinde vergi mahkemesinde dava açılabilmektedir.

7333 sayılı Kanun’un 13. maddesiyle Gümrük Kanunu’nun 211. maddesine eklenen hüküm, ticaret politikası önlemlerine tabi eşyanın gümrük kıymetinin yükümlünün kendi beyanı ile artırılması halinde ödenen veya tahakkuk ettirilen vergilerin geri verilmesine veya kaldırılmasına ilişkin taleplerin kabul edilmeyeceğini düzenlemektedir. Ancak Kurul, bu düzenlemenin 211. madde kapsamında geri verme/kaldırma taleplerine özgü olduğunu, 242. madde uyarınca ihtirazi kayıtla yapılan itirazlarda doğrudan uygulanamayacağını vurgulamıştır. Zira uyuşmazlık konusu işlemler, 211. maddeye dayalı geri verme talebinin reddi değil, 242. maddeye dayalı itirazın zımnen reddidir.

Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi 2. Vergi Dava Dairesi, satış bedeli yönteminin terk edilme nedenlerinin somut olarak ortaya konulmadığını, idarenin fatura bedelinin gerçeği yansıtmadığına dair herhangi bir tespitinin bulunmadığını belirterek davacının lehine karar vermişti. Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 2. Vergi Dava Dairesi ise yükümlünün gözetim belgesinden kaçınmak amacıyla kendi iradesiyle kıymet artırdığını ve bu beyana göre tahakkuk eden vergilerin iadesinin mümkün olmadığını savunmuştu.

Danıştay VDDK, aykırılığı Gaziantep kararındaki hukuki gerekçeler doğrultusunda gidermiştir. Kurul’a göre, ithal edilen eşyanın gümrük kıymetinin belirlenmesinde öncelikle satış bedeli esas alınmalı, bu yöntemin terk edilmesi için gerekli koşulların mevcut olmadığı somut olarak ortaya konulmalıdır. Gözetim tebliğindeki kıymete eşitlenecek tutarda yurt dışı gider kalemine ihtirazi kayıtla beyanda bulunulması nedeniyle yapılan tahakkuka itirazın reddi işleminde, satış bedeli yönteminin terk edilme nedenleri somut olarak gösterilmedikçe hukuka uygunluk bulunmamaktadır.

Karar, gümrük hukuku uygulayıcıları için kritik bir içtihat niteliğindedir. İdarelerin bundan böyle yalnızca “gözetim kıymeti altında beyan” gerekçesine dayanarak satış bedelini reddetmesi mümkün değildir. Somut delil, araştırma sonucu ve yöntemin terk edilme nedenlerinin gerekçede açıkça yer alması zorunludur. Aksi halde fazladan tahsil edilen gümrük vergisi ve KDV’nin iadesi yolunun açılması kaçınılmaz olacaktır.

Avukatlar açısından kararın en önemli mesajı, ihtirazi kaydın içeriğinin titizlikle hazırlanması, satış bedelini doğrulayan ticari belgelerin (fatura, sözleşme, ödeme kayıtları, fiyat oluşum belgeleri) dava dosyasına güçlü şekilde sunulması ve idarenin somut tespit yükümlülüğünün her aşamada vurgulanmasıdır. Karar aynı zamanda 211. madde değişikliğinin kapsamını netleştirmiş, 242. madde yoluyla itirazın ayrı bir hukuki rejime tabi olduğunu ortaya koymuştur.

Sonuç olarak Danıştay VDDK’nın 2023/6 E., 2024/1 K. sayılı kararı, gümrük kıymeti mevzuatının sistematik yapısını koruyan, idarenin keyfiliğini sınırlayan ve yükümlülerin hukuki güvencelerini güçlendiren önemli bir içtihattır. Gümrük hukuku ile uğraşan meslektaşlarımızın bu kararı titizlikle incelemeleri ve müvekkil danışmanlıklarında gözetim-kıymet ayrımını ön planda tutmaları büyük önem taşımaktadır.

(Toplam kelime sayısı: 912)