Cumhuriyet Savcısının Re’sen Tahliye Yetkisi, Tutukluluk ile Adli Kontrolün Birlikte Uygulanma Yasağı ve Beraat Kararına Rağmen Tedbirlerin Durumu

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100 ila 108. maddelerinde düzenlenen tutuklama tedbiri, masumiyet karinesi altında bulunan şüpheli veya sanığın kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını doğrudan kısıtlaması nedeniyle kanun koyucu tarafından ciddi usuli güvencelerle çevrelenmiştir. Tutuklama, son çare niteliği taşıdığından, CMK m.109 ila m.115’te düzenlenen adli kontrol tedbirine öncelik verilmesi esastır. Bu çerçevede CMK m.103, m.104 ve m.108, tutukluluğun incelenmesi ve kaldırılmasına ilişkin önemli güvenceler içermektedir.

1. Cumhuriyet Savcısının Re’sen Tahliye Yetkisi (CMK m.103)

CMK m.103/1’e göre Cumhuriyet savcısı, şüphelinin adli kontrol altına alınarak serbest bırakılmasını sulh ceza hakiminden isteyebilir. Hakkında tutuklama kararı bulunan şüpheli ve müdafii de aynı istemde bulunabilir. Maddenin 2. fıkrası ise soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının adli kontrol veya tutuklamanın artık gereksiz olduğu kanısına varması halinde şüpheliyi re’sen serbest bırakabileceğini, kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiğinde ise şüphelinin kendiliğinden serbest kalacağını hükme bağlamaktadır.

Uygulamada en çok tartışılan husus, Cumhuriyet savcısının CMK m.103/2 uyarınca re’sen tahliye kararı vermesi durumunda, aynı şüpheli hakkında adli kontrol tedbiri uygulanmasını sulh ceza hakiminden isteyip isteyemeyeceğidir. İlk bakışta m.103/1 varken m.103/2 yoluna gidilmesinin anlamsız olduğu düşünülebilir. Ancak iki fıkra arasında önemli bir fark bulunmaktadır: m.103/1 uyarınca savcının adli kontrol talebi sulh ceza hakimi tarafından kabul edilmeyebilir.

Bu nedenle, tutuklama tedbirinin daha fazla uzamaması için önce m.103/2’ye göre re’sen tahliye kararı verilmesi, ardından CMK m.109 kapsamında adli kontrol tedbiri talebinde bulunulması hukuken mümkündür. Bu yöntem, hem tahliyenin gecikmesini önlemekte hem de sulh ceza hakimliğinin ret kararı riskini bertaraf etmektedir. Cumhuriyet savcısının m.103/2’yi tercih ederek re’sen tahliye edip ardından bağımsız bir adli kontrol talebinde bulunması, ölçülülük ve evleviyet ilkeleriyle de uyumludur.

Uygulamada savcıların genellikle m.103/1’i tercih ettiği, m.103/2’ye dayalı re’sen tahliye sonrası adli kontrol taleplerinin ise sulh ceza hakimliklerince reddedilebildiği görülmektedir. Oysa her iki fıkranın sistematik yorumu, re’sen tahliye sonrası bağımsız adli kontrol talebinin mümkün olduğunu göstermektedir. Sulh ceza hakimliği, yaşlılık, hastalık, uzun tutukluluk veya ceza azlığı gibi nedenlerle re’sen tahliye kararı verse dahi, kaçma veya delil karartma riski varsa adli kontrol talebini reddedebilir. Ancak tutukluluk ile adli kontrolün aynı anda uygulanamayacağı açıktır.

2. Tutukluluk ile Adli Kontrolün Birlikte Uygulanma Yasağı

Uygulamada tutuklu şüpheli veya sanıklar hakkında ayrıca yurt dışına çıkış yasağı gibi adli kontrol tedbirleri uygulandığına sıkça rastlanmaktadır. Oysa CMK m.100, m.101 ve m.109’un sistematik yorumu, bu iki tedbirin birlikte uygulanamayacağını açıkça ortaya koymaktadır. CMK m.101/1-2’de “adli kontrol tedbiri uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukuki ve fiili nedenlere yer verilmesi” ve “somut olgularla gerekçelendirilmesi” zorunluluğu getirilmiştir. CMK m.109/1 ise “tutuklama sebeplerinin varlığı halinde şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir” demektedir.

Anayasa m.19/7 ve İHAS m.5/3 de adli kontrolü, tutuklunun serbest bırakılmasına bağlı bir güvence olarak düzenlemiş, tutukluluk ile adli kontrolün birlikte uygulanmasını yasaklamıştır. Tutuklama, kişi hürriyetini doğrudan kısıtlayan bir tedbirdir; adli kontrol ise özgürlüğün alternatif bir güvencesidir. Bu iki tedbirin aynı anda uygulanması hem hukuken hem fiilen mümkün değildir. Avukatlar, müvekkilleri hakkında hem tutukluluk hem adli kontrol kararı verildiğinde bu yasağa derhal itiraz etmelidir.

3. Beraat Kararına Rağmen Tedbirlerin Devamı Mümkün mü?

Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilen şüpheli ile beraat eden, hakkında düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilen sanıklar hakkında uygulanan tutukluluk ve adli kontrol tedbirlerine derhal son verilmelidir. CMK m.103/2’nin 2. cümlesi, kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla tutukluluğun otomatik olarak sona ereceğini düzenlemektedir. Benzer şekilde CMK m.223 uyarınca sanık lehine verilen beraat, düşme veya CMK m.223/8 kararlarıyla birlikte koruma tedbirlerinin hukuki dayanağı ortadan kalkmaktadır.

Uygulamada istisnai de olsa beraat kararına rağmen adli kontrol tedbirinin devam ettiği vakalara rastlanmaktadır. Bu tür uygulamalar hukuken kabul edilemez. Beraat kararı, mahkeme huzurunda yapılan duruşma neticesinde delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi sonucunda verilen bir karardır. Bu karar kesinleşmemiş olsa dahi suçsuzluk tespiti niteliği taşır. Beraat kararı verildikten sonra sanığın tutuklanması veya adli kontrol altına alınması, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına aykırıdır.

İlk veya ikinci derece mahkemesinin beraat kararı ile tahliye zorunludur. Bu kararın usul ve esas yönünden hukuka aykırı olduğu kanun yolunda tespit edilmedikçe, yeniden tutuklama kararı verilmesi mümkün değildir. Beraat kararı verilen kişi hakkında kaçma şüphesinden veya delil karartma tehlikesinden söz edilemez. Kişi hürriyetini sınırlayan tedbirlerde özgürlük lehine yorum esastır.

Sonuç ve Avukatlara Mesleki Değerlendirme

Cumhuriyet savcısının CMK m.103/2 uyarınca re’sen tahliye yetkisi, tutukluluk ile adli kontrolün birlikte uygulanamayacağı ve beraat kararı üzerine koruma tedbirlerinin otomatik olarak kalkması gerektiği hususları, ceza yargılamasının temel ilkeleriyle doğrudan bağlantılıdır. Avukatlar, soruşturma ve kovuşturma aşamalarında bu hükümleri titizlikle takip etmeli, müvekkilleri aleyhine verilen tedbir kararlarına karşı etkin itiraz yollarını kullanmalıdır.

Bu içtihatlar, masumiyet karinesinin, ölçülülük ilkesinin ve makul sürede yargılanma hakkının pratikteki yansımalarıdır. Özellikle beraat kararına rağmen tedbirlerin devamı gibi hatalı uygulamalar karşısında meslektaşlarımızın üst düzeyde duyarlılık göstermesi, hem müvekkil haklarının korunması hem de yargı sisteminin güvenilirliği açısından kritik öneme sahiptir.

(Word count: 856)

Kaynak: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu md. 100-115, 223; Anayasa md. 19; İHAS md. 5

Etiketler: Tutuklama, Adli Kontrol, Re’sen Tahliye, Beraat, CMK 103, CMK 109, Koruma Tedbirleri, Masumiyet Karinesi