Belediyelerin Hizmet Kusuru Nedeniyle Tazminat Sorumluluğu: İdari Yargı Kararları Işığında Kapsamlı Değerlendirme

Hukuk devletinin temel ilkelerinden biri, kamu gücünü kullanan idarelerin eylem ve ihmallerinden doğan zararları tazmin etmesidir. Belediyeler, imar planlaması, yol ve altyapı bakımı, park ve kamusal alanların güvenliği, su ve elektrik hizmetleri, yangın-afet risklerinin önlenmesi, personel iş güvenliği ile nüfus ve medeni hal hizmetleri gibi geniş bir yelpazede kamu hizmeti sunmakla yükümlüdür. Bu hizmetlerin kusurlu yürütülmesi halinde, idarenin hizmet kusuru sorumluluğu doğar. Hizmet kusuru, idarenin hukuka aykırı eylem veya ihmali ile zarar arasında nedensellik bağı kurulduğunda ortaya çıkar. Zarar görenin kusuru sorumluluğu daraltabilir ancak ortadan kaldırmaz. Bu yazıda, Danıştay ve diğer yüksek mahkeme kararları üzerinden belediyelerin hizmet kusuru nedeniyle ödediği tazminat durumlarını, mesleki perspektiften detaylı biçimde ele alacağız. Avukatlar için bu içtihatlar, idari dava stratejilerinde kritik rol oynar; zira her karar, kanun maddeleri, nedensellik bağı ve tazminat türleri (maddi-manevi) açısından somut kriterler sunmaktadır.

I. İmar, Yapılaşma ve Mülkiyet Hakkı Alanında Hizmet Kusuru

İmar planlaması ve yapı denetimi, belediyelerin en kritik görevlerindendir. 3194 sayılı İmar Kanunu ve 775 sayılı Gecekondu Kanunu çerçevesinde yürütülen bu hizmetlerdeki aksaklıklar, mülkiyet hakkını ihlal ederek tazminat sorumluluğunu doğurur.

Danıştay 6. Dairesi, 13.04.2021 tarih ve K. 2021/5459 sayılı kararında, imar planında park alanı olarak ayrılan taşınmazın beş yıl boyunca kamulaştırılmamasını mülkiyet hakkının belirsiz süreyle kısıtlanması olarak nitelendirmiştir. Mahkeme, Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının engellenmesi nedeniyle bedel ödenmesi yoluyla maddi tazminata hükmetmiştir. Bu karar, avukatlara kamulaştırmasız el atma davalarında güçlü bir emsal sunmakta; idarenin uzun süreli pasifliğinin hukuka aykırılığını vurgulamaktadır.

Benzer şekilde, Danıştay 6. Dairesi, 11.12.1990 tarih ve E. 1990/1164, K. 1990/2548 sayılı kararında, fen heyeti raporuna rağmen yıkılacak derecede tehlikeli olmayan yapının yıktırılmasını hizmet kusuru kabul etmiştir. İdari yargı iptal kararına rağmen yıkımın gerçekleştirilmesi, hukuka aykırı işlem olarak değerlendirilmiş; yıkılan binanın bilirkişi değeri maddi tazminat, malikin duyduğu üzüntü ise manevi tazminat kapsamında tazmin edilmiştir. Ancak arsa bedeli ve belgelendirilmeyen gelecekteki kira kaybı tazminat dışı bırakılmıştır. Bu içtihat, avukatların yıkım kararlarına karşı iptal ve tazminat davalarında delil stratejisini şekillendirmektedir.

Danıştay 6. Dairesi, 04.03.2009 tarih ve K. 2009/2077 sayılı kararında ise, kendi taşınmazı üzerindeki ruhsatsız yapının 775 sayılı Kanun’a dayanılarak yıktırılmasını hukuka aykırı bulmuştur. Taşınmazın imar planında yeşil alana ayrılmasının otomatik kamulaştırma anlamına gelmediğini, öncelikle kamulaştırma veya parselasyon yapılması gerektiğini belirten Danıştay, 3194 sayılı İmar Kanunu’nun uygulanması gerekirken 775 sayılı Kanun’un şartlarının oluşmadığı gerekçesiyle hizmet kusuruna hükmetmiştir. Yıkımdan doğan maddi zararın bilirkişi incelemesiyle, ruhsatsız yapının durumunun da dikkate alınarak hesaplanması gerektiği vurgulanmıştır. Bu karar, gecekondu ve imar affı davalarında mülkiyet hakkı savunması için önemli bir referanstır.

Danıştay 4. Dairesi, 14.12.2023 tarih ve E. 2023/13590, K. 2023/7044 sayılı kararında, kaçak yapılaşmanın denetlenmemesi nedeniyle afet riski alanı ilan edilen binanın yıkılmasını ele almıştır. İlçe belediyesinin denetim görevini yerine getirmemesi açık hizmet kusuru olarak kabul edilmiş; Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Avcılar Belediyesi farklı oranlarda sorumlu tutulmuştur. Yıkımdan doğan ekonomik kayıp maddi tazminat, manevi etki ise manevi tazminat kapsamında değerlendirilmiş ve karar oybirliğiyle onanmıştır. Bu içtihat, kaçak yapılaşma denetiminin ihmali halinde idareler arası sorumluluk paylaşımını netleştirmekte, avukatlara çok taraflı tazminat davalarında strateji sunmaktadır.

II. Yol, Kanalizasyon ve Altyapı Hizmetlerinde Kusur

Belediyelerin yol bakımı, rögar ve menhol onarımı, altyapı çalışmaları gibi görevleri, Karayolları Trafik Kanunu m.10 ve 5393 sayılı Belediye Kanunu m.14 uyarınca trafik güvenliğini de kapsar.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi, 07.11.2019 tarih ve E. 2019/1657, K. 2019/3739 sayılı kararında, ana arterdeki rögar kapağı nedeniyle oluşan trafik kazasını incelemiştir. Sigorta şirketinin rücu davasında, yol yapım ve bakımından belediyenin sorumlu olduğu belirtilmiş; İBB’nin pasif husumeti reddedilerek İSKİ yerine İBB sorumluluğu kabul edilmiştir. Bu karar, altyapı hizmetlerindeki kusurun trafik kazalarında kusur oranlarını nasıl etkilediğini göstermektedir.

Danıştay 8. Dairesi, 22.02.2024 tarih ve E. 2020/3669, K. 2024/833 sayılı kararında, kaldırımdaki hasarlı menhol kapağının onarılmamasını tali hizmet kusuru saymıştır. Gece bisiklet süren çocuğun asli kusuru yanında belediyenin bakım ihmalinin tali kusur olduğu belirtilmiş; maddi tazminat talebi delil yetersizliği nedeniyle reddedilirken, kalıcı iz ve yaralanma nedeniyle çocuk ile anne-baba lehine manevi tazminata hükmedilmiştir. Karar, müterafik kusur halinde bile idarenin sorumluluğunun sürdüğünü vurgular.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 03.05.1993 tarih ve E. 1258, K. 7866 sayılı kararında, yol ve kanalizasyon çalışmalarında güvenlik önlemlerinin alınmamasını hizmet kusuru olarak nitelemiştir. Açık çukur, işaret ve aydınlatma eksikliğinin yol açtığı zararlar için maddi ve manevi tazminat sorumluluğu doğduğunu belirtmiştir. Benzer şekilde Danıştay 8. Dairesi, 23.01.2025 tarih ve E. 2024/5361, K. 2025/93 sayılı kararında, belediye işletmesindeki iskeleden denize düşen araçta belediyenin hizmet kusurunu ağırlıklı bulmuş; ölüm nedeniyle destekten yoksun kalma (maddi) ve elem-üzüntü (manevi) tazminatına hükmetmiştir.

Danıştay 8. Dairesi, 17.09.1990 tarih ve E. 1989/353, K. 1990/909 sayılı kararında, içme suyu şebekesindeki boru patlamasının belediyenin denetim ve bakım ihmalinden kaynaklandığını, tesisin yaşı ve teknik özellikleri dikkate alınarak düzenli bakım yapılması gerektiğini vurgulamıştır. Nedensellik bağı kurulan yapısal zarar için maddi tazminat ödenmesi gerektiği, önceden masraf yapılmamış olmasının engel teşkil etmediği belirtilmiştir.

Danıştay 8. Dairesi, 11.12.2007 tarih ve K. 2007/6951 sayılı kararında, iskân izni olmayan konuta sunulan altyapı hizmetleri nedeniyle kanalizasyon ve yağmur suyu baskınından idarenin sorumlu olduğunu kabul etmiştir. İdarelerin hizmet sunarak fiili kullanımı kabul etmesi, sorumluluktan kaçınmalarını engellemiştir. Bu kararlar, altyapı hizmetlerindeki ihmallerin tazminat davalarında nasıl delillendirileceğini avukatlara detaylı biçimde göstermektedir.

III. Parklar ve Kamusal Alanların Güvenliği

Danıştay 8. Dairesi, 30.11.2021 tarih ve E. 2019/6632, K. 2021/5738 sayılı kararında, parkta bulunan anıt ağacın bakımının zamanında yapılmamasını hizmet kusuru saymıştır. Tabiat varlığı ağacın korunmasından sorumlu Bakanlık ile belediye müştereken ve müteselsilen sorumlu tutulmuş; sürekli iş göremezlik için maddi, yaralanma ve elem için manevi tazminata hükmedilmiştir.

Danıştay 8. Dairesi, 25.06.2010 tarih ve E. 2010/3241, K. 2010/3782 sayılı kararında, sokak köpekleri saldırısını önleyici tedbir alınmamasını hizmet kusuru olarak değerlendirmiştir. İhale gecikmesi savunması kabul edilmemiş; tedavi giderleri için maddi, korku ve ızdırap için manevi tazminata karar verilmiştir.

Danıştay 8. Dairesi, 14.02.2025 tarih ve E. 2022/4434, K. 2025/952 sayılı kararında, oyun parkından geçen açık su kanalında güvenlik önlemi alınmamasını (çit, uyarı levhası, mazgal eksikliği) hizmet kusuru kabul etmiştir. Üç yaşındaki çocuğun ölümü nedeniyle destekten yoksun kalma (maddi) ve elem (manevi) tazminatı öngörülmüş; kusur oranlarının bilirkişi raporuyla belirlenmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu kararlar, kamusal alan güvenliğinin çocuk odaklı risk değerlendirmesinde avukatlara rehberlik etmektedir.

IV. Su, Elektrik ve Çevresel Tehlikeler ile Yangın, Afet ve Risklerin Önlenmesi

Danıştay 10. Dairesi, 16.10.2025 tarih ve E. 2022/4668, K. 2025/4561 sayılı kararında, yerleşim alanındaki sulama kanalında güvenlik önlemi alınmamasını asli (DSİ ve Sulama Birliği) ve tali (Belediye) kusur olarak nitelendirmiştir. Destekten yoksun kalma ve elem tazminatında müterafik kusurun manevi tazminatı matematiksel azaltamayacağı vurgulanmıştır.

Danıştay 8. Dairesi, 07.03.2024 tarih ve E. 2023/424, K. 2024/1251 sayılı kararında, enerji nakil hattına yaklaşan ağaçların budanmamasını ve çitlerin işlevsiz kalmasını hizmet kusuru saymıştır. Elektrik çarpması sonucu ölümde belediyenin bakım ihmali netleştirilmiş; destekten yoksunluk (maddi) ve elem (manevi) tazminatı onanmıştır.

AİHM Büyük Daire, 30.11.2004 tarih ve B. No. 48939/99 (Öneryıldız/Türkiye) kararında, çöplükteki metan gazı patlamasını idarelerin bilinen riski önlememesi nedeniyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.2 (yaşam hakkı) ve m.1/1. Protokol (mülkiyet) ihlali olarak değerlendirmiştir. Ruhsatsız yapılaşma idare sorumluluğunu ortadan kaldırmamış; maddi-manevi tazminat ve etkili başvuru hakkı ihlali hükmedilmiştir.

Danıştay 11. Dairesi kararları (15.03.1976 ve 04.10.1977), itfaiye donanım eksikliğini hizmet kusuru saymıştır. Danıştay 6. Dairesi, 18.03.2011 tarih ve K. 2011/681 sayılı kararında yol kayması sonucu yıkılan yapıların aracına zarar vermesini nedensellik bağı kurarak incelemiş; doğal-insan kaynaklı nedenler, ruhsat uygunluğu ve mücbir sebep araştırması istemiştir. Aynı Daire’nin 23.05.2012 tarih ve K. 2012/2662 sayılı kararı, ruhsata aykırı ilave katlara yıkım kararı uygulanmamasını deprem zararından belediye sorumluluğu olarak kabul etmiştir.

V. Belediye Personeli İş Güvenliği ve Nüfus-Medeni Hal Hizmetleri

Danıştay 5. Dairesi, 16.09.2005 tarih ve E. 2001/2534, K. 2005/3655 sayılı kararında, teknisyen memurun ambulans şoförü olarak görevlendirilmesini ağır hizmet kusuru saymıştır. Ölüm nedeniyle destekten yoksunluk (maddi) ve elem (manevi) tazminatı hükmedilmiştir.

Danıştay 8. Dairesi, 08.04.2021 tarih ve E. 2016/14819, K. 2021/2182 sayılı kararında, çöp konteyneri vinç kaldırma sırasında iş güvenliği eğitim ve ekipman eksikliğini asli kusur olarak nitelemiştir. Sürekli iş gücü kaybı için maddi, sosyal etki için manevi tazminat öngörülmüş; vinç operatörü kusuru da belediye sorumluluğuna eklenmiştir.

Danıştay 8. Dairesi, 17.10.2024 tarih ve E. 2021/1422, K. 2024/5411 sayılı kararında, kısıtlı kişinin yasal temsilci izni alınmadan evlendirilmesini nüfus hizmetindeki denetim kusuru olarak kabul etmiştir. Manevi yıpranma nedeniyle manevi tazminata hükmedilmiş; harcama ve icra takipleriyle nedensellik bağı kurulamamıştır.

Sonuç ve Mesleki Değerlendirme

Yukarıdaki kararlar, belediyelerin hizmet kusurunun somut kriterlerini ortaya koymaktadır. Avukatlar, bu içtihatları kullanarak idari yargıda nedensellik bağı, kusur oranı, bilirkişi incelemesi ve tazminat hesaplamalarında strateji geliştirebilir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.13 ve ilgili mevzuat çerçevesinde, zamanaşımı sürelerine dikkat edilmeli; deliller (bilirkişi, DNA, HTS, kamera) titizlikle toplanmalıdır. Hizmet kusuru, idarenin hesap verebilirliğini simgeler; her karar, hukuk devletinin somutlaşmış halidir. Bu alanda uzmanlaşan avukatlar, hem mağdur haklarını korurken hem de idari uygulamaları iyileştirmeye katkı sağlar. (Toplam kelime: 1280)