AYM'nin 2020/44 E., 2020/41 K. sayılı Kararı: 7242 Sayılı Kanun ve İnfaz Düzenlemeleri

Anayasa Mahkemesi'nin 17 Temmuz 2020 tarihli ve E.2020/44, K.2020/41 sayılı kararı, Covid-19 salgını döneminde çıkarılan 7242 sayılı 'Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un şekil bakımından Anayasa'ya uygunluğunu incelemiştir. Karar, infaz hukuku reformlarının af niteliği taşıyıp taşımadığı tartışmasına önemli katkılar sunmaktadır.

Dava Konusu ve İptal Talebi

TBMM üyeleri Engin Altay, Özgür Özel, Engin Özkoç ve 135 milletvekili tarafından açılan davada, Kanun'un tamamının veya 52. maddesiyle 5275 sayılı İnfaz Kanunu'nun değiştirilen geçici 6. maddesinin, Anayasa'nın 87. ve 88. maddelerine aykırılığı ileri sürülmüştür. Dava dilekçesinde, düzenlemenin denetimli serbestlik sürelerini uzatarak infaz sürelerini kısalttığı, bu nedenle toplu özel af niteliğinde olduğu ve beşte üç çoğunlukla kabul edilmesi gerektiği belirtilmiştir.

AYM'nin Af Kurumuna İlişkin Çerçevesi

Mahkeme, öncelikle Anayasa'nın 87. maddesindeki af yetkisini incelemiştir. Genel af, suçu ve mahkumiyeti tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırırken, özel af kesinleşmiş cezayı hafifletme veya kaldırma niteliğindedir. Cumhurbaşkanı'na tanınan özel af yetkisi (Anayasa m.104/16), sürekli hastalık, sakatlık ve kocama hallerinde cezayı hafifletme veya kaldırma yetkisi vermektedir.

Af düzenlemelerinin sadece geçmişe etkili olması, genel suç ve ceza siyasetinden ayrılması ve koşullu olabilmesi mümkündür. Mahkeme, bir düzenlemenin af niteliğinde olup olmadığının, cezanın kendisini mi yoksa infaz şeklini mi etkilediğine göre belirleneceğini vurgulamıştır. Cezanın miktarını azaltmayan, yalnızca infaz rejimini değiştiren düzenlemeler af sayılmaz.

Denetimli Serbestlik ve Koşullu Salıverilme Analizi

7242 sayılı Kanun'un 52. maddesiyle değiştirilen geçici 6. madde, 30 Mart 2020'ye kadar işlenen belirli suçlar bakımından denetimli serbestlik sürelerini uzatmaktadır. Bir yıl olan süre üç yıla, iki yıl olan süre dört yıla çıkarılmış, bazı hallerde azami süre sınırı kaldırılmıştır. Ayrıca çocuk hükümlüler için yaşa göre infaz sürelerinde indirim öngörülmüştür.

Mahkeme, bu düzenlemelerin cezanın toplam miktarını değiştirmediğini, iyi hal şartı, hakim takdiri, talep şartı ve denetim yükümlülüklerini koruduğunu belirtmiştir. Denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme, cezanın infaz rejimlerinden biridir. Modern ceza hukukunda cezanın kişiselleştirilmesi, ıslah edicilik ve toplumsal uyum amaçları ön plandadır.

Hükümlünün ceza infaz kurumu dışında geçirdiği süre, çeşitli yükümlülüklerle denetlenmekte, aykırılık halinde infaz kuruma geri dönülmektedir. Bu unsurlar, düzenlemenin infaz usulüne ilişkin olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Kanun, af değil infaz düzenlemesidir.

Kararın Sonucu ve Karşıoylar

AYM, Kanun'un ve geçici 6. maddenin şekil bakımından Anayasa'nın 96. maddesine (toplantı ve karar yeter sayısı) tabi olduğuna, son oylamanın 279 kabul oyuyla yapıldığına hükmetmiştir. İptal talepleri oyçokluğuyla reddedilmiştir.

Başkan Zühtü Arslan, Başkanvekili Hasan Tahsin Gökcan, üyeler Engin Yıldırım, Hicabi Dursun, Celal Mümtaz Akıncı, M. Emin Kuz ve Yusuf Şevki Hakyemez karşıoy yazıları kaleme almıştır. Karşıoylarda, düzenlemenin cezanın kapsamını etkilediği, hapis cezasını fiilen hafifleten veya ortadan kaldıran bir af niteliği taşıdığı, Anayasa m.87'deki beşte üç çoğunluğa uyulmadığı vurgulanmıştır.

Özellikle altı yıla kadar hapis cezalarının cezaevine girmeden infaz edilmesi, özel af niteliğini ortaya koymaktadır. Karşıoylar, Anayasa'nın 87. maddesinin işlevsiz kılınmaması gerektiğini, yasama organının af yetkisini infaz kanunları üzerinden kullanamayacağını belirtmektedir.

Kararın Hukuk Profesyonelleri İçin Değeri

Bu karar, infaz hukuku reformlarının anayasal sınırlarını belirlemesi açısından kritik öneme sahiptir. Avukatlar, infaz aşamasındaki başvurularında, denetimli serbestlik taleplerinde ve itirazlarında bu içtihadı referans alabilir. Karar, af ve infaz rejimi ayrımının somut kriterlerini sunmakta, benzer düzenlemelerin hukuki niteliğinin değerlendirilmesinde yol göstericidir.

Hukukçular olarak kararın çoğunluk ve karşıoy gerekçelerini birlikte okumak, konunun çok yönlü analizini sağlar. Özellikle salgın dönemlerinde çıkarılan infaz düzenlemelerinin anayasal denetimi, hukuk devletinin gereği olarak titizlikle yapılmalıdır.

Karar, ceza adalet sisteminin dengesini korurken, hükümlülerin haklarını da gözeten infaz politikalarının geliştirilmesine katkı sunmaktadır. Avukatlık mesleği açısından, müvekkillerin infaz haklarını etkili biçimde savunmak için bu tür AYM kararlarının yakından takip edilmesi zorunludur.

Sonuç olarak, AYM'nin bu kararı infaz hukuku literatüründe önemli bir yer tutmakta, af kavramının sınırlarını netleştirmektedir. Karşıoyların da işaret ettiği gibi, yasama organının anayasal usullere uyması, hukuk devletinin temel gereğidir.