AYM'nin 2012/752 başvuru numaralı kararı

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, Serpil Kerimoğlu ve diğerlerinin 2012/752 başvuru numaralı bireysel başvurusunu incelemiştir. Başvuru, başvurucuların yakını Selman Kerimoğlu’nun 23 Ekim 2011 tarihinde meydana gelen 7,2 şiddetindeki Van depreminden 16 gün sonra gerçekleşen 5,6 şiddetindeki artçı depremde Bayram Oteli’nin çökmesi sonucu enkaz altında kalarak yaşamını yitirmesi üzerine yürütülen ceza soruşturmasının etkili olmaması nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

Olayın ardından Van Cumhuriyet Başsavcılığı resen soruşturma başlatmış; bilirkişi raporu, keşif ve tanık beyanları alınmıştır. Soruşturma sonucunda otel işletmecisi hakkında bilinçli taksirle birden fazla kişinin ölümüne neden olma suçundan kamu davası açılmasına, yapı sahibi ve diğer şüpheliler hakkında kovuşturmaya yer olmadığına, Van Valisi ve AFAD görevlileri hakkında ise 4483 sayılı Kanun gereği görevsizlik kararı verilerek dosyanın Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmesine karar verilmiştir.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, görevi kötüye kullanmaya ilişkin iddiaların somut bilgi ve belgelere dayanmadığı gerekçesiyle şikâyetin işleme konulmamasına karar vermiştir. Bu karara karşı Danıştay 1. Dairesi, 4483 sayılı Kanun’da itiraz yolu öngörülmediği için itirazı incelemeksizin reddetmiştir. Başvurucular ayrıca idareler aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açmış; dava, yargı yolu bakımından idare mahkemesine gönderilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, yaşam hakkının negatif ve pozitif boyutlarını, devletin yetki alanında bulunan bireylerin yaşamını kamusal makamların, diğer bireylerin ve kişinin kendisinin eylemlerinden kaynaklanabilecek risklere karşı koruma yükümlülüğünü vurgulamıştır. Kararda, kasten meydana gelen ölüm olayları ile ihmal sonucu meydana gelen olaylar arasında ayrım yapılmış; ihmal durumunda etkili bir yargısal sistem kurmanın, her olayda ceza davası açılmasını gerektirmediği, ancak tehlikeli faaliyetlerde veya öngörülebilir risklerin bertaraf edilmesinde kamu görevlilerinin muhakeme hatasını aşan ihmali varsa cezai soruşturma yapılmamasının Anayasa’nın 17. maddesini ihlal edebileceği belirtilmiştir.

Somut olayda, 7269 sayılı Kanun, 5902 sayılı Kanun ve Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik uyarınca vali ve AFAD yetkililerinin hasar tespiti, tehlikeli binaların boşaltılması, geçici barınma sağlanması gibi önleyici tedbir alma yükümlülükleri bulunduğu tespit edilmiştir. Birinci depremden sonra geçen 16 gün içinde otel hakkında hasar tespiti yapılmaması ve gerekli idari tedbirlerin alınmaması, öngörülebilir bir risk oluşturmaktadır.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının şikâyetin işleme konulmaması kararı, herhangi bir somut delil değerlendirmesi yapmadan verilmiş; başvurucuların itiraz edebileceği bir merci bulunmamıştır. Bu durum, soruşturmanın açıklığını ve mağdurların meşru menfaatlerini koruma imkânını ortadan kaldırmıştır. Anayasa Mahkemesi, etkili ve caydırıcı bir ceza soruşturması yürütülmediği gerekçesiyle Anayasa’nın 17. maddesinin usulî boyutunun ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiştir.

Karar, doğal afetlerde kamu görevlilerinin pozitif yükümlülüklerini, etkili soruşturma standartlarını, mağdurların soruşturmaya katılım hakkını ve 4483 sayılı Kanun’un itiraz yolları konusundaki eksiklikleri ortaya koyması bakımından emsal niteliğindedir. Avukatlar, afet davalarında idari ve cezai sorumluluğun tespiti, hasar tespit raporlarının delil değeri ve mağdur yakınlarının soruşturma sürecine dâhil edilmesinin önemi konularında bu kararı referans almalıdır. (Kelime sayısı: 682)