AYM'nin 1976/1 E., 1976/28 K. sayılı kararı

Anayasa Mahkemesi, Danıştay 12. Dairesi’nin itirazı üzerine 27 Mayıs 1959 tarihli ve 7307 sayılı Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kanunu’nun 6. maddesinin (F) bendi ile 17. maddesini incelemiştir. İtiraz, bu hükümlerin Anayasa’nın çalışma hürriyeti, hukuk devleti, yargı denetimi, üniversite özerkliği ve eşitlik ilkelerine aykırı olduğu iddiasına dayanmaktadır.

Olay, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’nde asistan olarak görev yapan bir öğretim üyesinin sözleşmesinin yenilenmemesi işleminin iptali talebiyle Danıştay’da açtığı davada ortaya çıkmıştır. Danıştay 12. Dairesi, davaya bakmak için 7307 sayılı Kanun’un 6/F ve 17. maddelerini uygulamak zorunda olduğunu, ancak bu maddelerin Anayasa’ya aykırı olduğu kanaatine vararak iptalleri için Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuştur.

Anayasa Mahkemesi, ilk inceleme aşamasında itirazın usulüne uygun olduğunu, davanın Danıştay 12. Dairesi’nin görev alanında bulunduğunu ve 7307 sayılı Kanun’un ilgili maddelerinin bu davada uygulanma durumunda olduğunu tespit etmiştir. Esas incelemede ise 6/F bendi ve 17. madde ayrı ayrı değerlendirilmiştir.

17. madde, Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nin öğretim üyelerini, üniversite ile olan muamele ve münasebetlerinde hususi hukuk hükümlerine tâbi kılmakta ve haklarında Memurin Muhakematı Kanunu ile Memurin Kanunu hükümlerinin uygulanmayacağını öngörmektedir. Anayasa Mahkemesi, üniversitelerin Anayasa’nın 120. maddesi uyarınca özerk kamu tüzel kişileri olduğunu, öğretim üyelerinin kamu ajanı statüsünde bulunduğunu, üniversite ile ilişkilerinin idare hukuku kurallarıyla düzenlenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Özel hukuk hükümlerine tâbi tutulmanın, yargı denetimini fiilen ortadan kaldırdığı, çalışma güvencesini zedelediği ve eşitlik ilkesine aykırı düştüğü sonucuna varılmıştır. Bu nedenle 17. maddenin Türk vatandaşı öğretim üyeleri açısından Anayasa’nın 2., 12., 114., 120. ve 140. maddelerine aykırı olduğuna hükmedilmiştir.

18. maddenin (F) bendi, Mütevelli Heyeti’ne Türk ve yabancı uyruklu idareciler, öğretim üyeleri ve memurları tayin etme, ücretlerini, hizmet süre ve şartlarını, mukavele esaslarını mer’i mevzuata tâbi olmaksızın tespit etme yetkisi vermektedir. Anayasa Mahkemesi, üniversitelerin Anayasa’nın yürütme bölümünde idare kesiminde yer aldığını, memurların nitelikleri, atanmaları, ödev ve yetkileri, hak ve yükümlülükleri, aylık ve ödeneklerinin kanunla düzenlenmesi gerektiğini (Anayasa m. 117) belirtmiştir. Mütevelli Heyeti’ne tanınan mutlak takdir yetkisinin, öğretim üyelerinin kanunla düzenlenmesi gereken özlük haklarını sözleşmeye bırakması nedeniyle Anayasa’nın 117., 120., 2., 114. ve 12. maddelerine aykırı olduğuna karar vermiştir.

İptal kararları, Türk vatandaşı öğretim üyeleri açısından sınırlı tutulmuş; iptal hükümlerinin Resmî Gazete’de yayımından itibaren altı ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. Karar, üniversite özerkliği ile hukuk devleti ilkesi arasındaki dengeyi, yargı denetiminin önemini ve memur statüsünün kamu hukuku niteliğini vurgulaması bakımından emsal niteliğindedir.

Avukatlar açısından karar, idari davalarda üniversite ile öğretim üyeleri arasındaki ilişkinin nitelendirilmesi, Memurin Kanunu’nun uygulanabilirliği, Mütevelli Heyeti kararlarının yargı denetimine tâbi tutulması ve kanunla düzenleme zorunluluğu konularında önemli bir hukuki referans sunmaktadır. Kararın, yükseköğretim kurumlarının yönetim yapısı ve akademik personelin statüsü üzerindeki etkileri uzun yıllar tartışılmıştır. (Kelime sayısı: 612)