Anayasa Mahkemesi’nin 2021/40469 Başvuru Numaralı Kararı: Tutuklama Tedbirinin Hukukiliği ve Kişi Hürriyeti Hakkı

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü’nün 11.06.2024 tarihli ve 2021/40469 başvuru numaralı kararı, tutuklama tedbirinin hukuki olup olmadığının incelenmesi bakımından önemli bir emsaldir. Başvurucu F.A., Van’da bir otobüs durağında bulunan PKK/KCK propagandası içeren broşürlerdeki GSM numarasının kendisine ait olması nedeniyle silahlı terör örgütüne üye olma suçundan tutuklanmıştır. AYM, tutuklama kararında kaçma ve delil karartma şüphesine dair ilgili ve yeterli gerekçe bulunmadığını tespit ederek Anayasa’nın 19. maddesinin üçüncü fıkrasının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiştir.

Olayda başvurucu, HDP parti meclis üyesi olduğunu, HDP Gençlik Meclisi tarafından düzenlenen futbol turnuvasının organizasyonunda rol aldığını, broşürlerin parti tarafından bastırıldığını beyan etmiştir. Van 3. Sulh Ceza Hâkimliği, 16.08.2021 tarihinde ‘katalog suç’ olması nedeniyle tutuklama nedeni varsayımıyla tutuklama kararı vermiştir. İtirazlar reddedilmiş, başvurucu 13.09.2021’de bireysel başvuruda bulunmuştur.

Bireysel başvuru sonrası iddianame düzenlenmiş, başvurucu 11.11.2021’de tahliye edilerek adli kontrol tedbirine tabi tutulmuştur. Dosya, başvurucunun diğer terör örgütü üyeliği dosyalarıyla birleştirilmiştir. Bu dosyalarda daha önce iki kez tahliye edilerek adli kontrole çevrilen başvurucu hakkında, benzer eylemler nedeniyle kaçma ve delil karartma şüphesi bulunmadığına dair gerekçeli kararlar mevcuttur.

AYM, öncelikle başvuru yollarının tüketilip tüketilmediğini incelemiş ve hükmün kesinleşmemiş olması nedeniyle CMK 141. madde kapsamında tazminat davası yolunun tüketilmesinin gerekmediğine karar vermiştir. Esasta ise tutuklamanın kanuni dayanağının (CMK m.100) bulunduğu, kuvvetli suç şüphesinin temelsiz sayılamayacağı belirtilmiştir.

Ancak AYM, tutuklama kararının meşru amacını ve ölçülülüğünü incelerken asıl sorunun kuvvetli suç şüphesinin ötesinde, kaçma ve delilleri karartma şüphesine dair somut gerekçenin bulunmaması olduğunu tespit etmiştir. Tutuklama kararında yalnızca katalog suç varsayımına atıf yapılmış, somut olgular ortaya konulmamıştır. Oysa CMK m.100/3’teki karine, tutuklama nedeninin somut olarak gösterilmesini bertaraf etmemektedir (Engin Demir [GK], B. No: 2013/2947, 17.12.2015, § 66).

Özellikle başvurucunun önceki iki dosyada tahliye edilerek adli kontrole tabi tutulması, broşür gibi karartılması mümkün olmayan delilin niteliği dikkate alındığında, tutuklama kararındaki gerekçesizlik açık bir hukuka aykırılık oluşturmaktadır. AYM, bu nedenle tutuklama tedbirinin hukuki olmadığı sonucuna varmış ve ölçülülük incelemesine gerek duymamıştır.

Kararda ihlalin tespitiyle birlikte başvurucuya net 10.000 TL manevi tazminat ödenmesine, 18.800 TL vekalet ücretinin karşılanmasına hükmedilmiştir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar görülmemiştir.

Bu karar, hukuk profesyonelleri için tutuklama kararlarının hazırlanmasında somut olgulara dayalı, ikna edici gerekçelendirme zorunluluğunu bir kez daha vurgulamaktadır. Özellikle terör suçlarında katalog suç karinesinin mutlak uygulanamayacağı, her somut olayda kaçma, delil karartma veya baskı şüphesinin somut delillerle ortaya konulması gerektiği açıktır. AYM’nin içtihatları, CMK m.100-108 arasındaki hükümlerin titizlikle uygulanmasını gerektirmektedir.

Avukatlar, benzer davalarda önceki tahliye kararlarını, delillerin niteliğini ve adli kontrol yeterliliğini güçlü biçimde öne sürerek itiraz stratejisi geliştirebilir. Karar, kişi hürriyetinin esas, tutuklamanın ise istisnai bir tedbir olduğu ilkesini güçlendirmektedir. Anayasa m.19/3 ve AİHS 5. madde güvencelerinin pratikte etkili biçimde uygulanması bakımından bu karar, önemli bir referans niteliğindedir.

Sonuç olarak AYM, tutuklama tedbirinin Anayasa’ya aykırı olduğuna hükmetmiş ve ihlalin giderilmesi için manevi tazminata karar vermiştir. Bu içtihat, yargı mercilerinin tutuklama kararlarında daha titiz ve gerekçeli olma zorunluluğunu bir kez daha ortaya koymuştur.