Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2010/551 E., 2010/598 K. Sayılı Kararı: Hakimlerin Hukuki Sorumluluğu ve Tutuklama Kararlarının Gerekçelendirilmesi

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2010/4-551 Esas, 2010/598 Karar sayılı ilamı, hakimlerin hukuki sorumluluğu konusunda köklü bir tartışmayı çözüme kavuşturmuştur. Dava, İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi’nin tutukluluğun devamına ilişkin kararına itirazın reddi üzerine, bu kararın yoruma ihtiyaç göstermeyecek derecede açık ve kesin kanun hükmüne aykırı olması nedeniyle HUMK’un 573/2. maddesine dayalı manevi tazminat talebine ilişkindir. Karar, avukatlar ve hukuk profesyonelleri için hakim sorumluluğu, tutuklama kararlarının gerekçelendirilmesi, Anayasa’nın 19, 36, 40, 129 ve 138. maddeleri ile CMK’nın 100-144. maddeleri arasındaki ilişki açısından temel bir referanstır.

Olayda, davacı bilim adamı kimliğiyle tanınan bir kişi, terör örgütü suçlamasıyla gözaltına alınmış ve tutuklanmıştır. Tutukluluk hâlinin devamına ilişkin itirazlar reddedilmiş, sağlık raporlarında ani ölüm riski belirtilmesine rağmen tahliye talepleri kabul edilmemiştir. Davacı, kararın gerekçesiz olduğunu, masumiyet karinesini ihlal ettiğini, eşitlik ilkesine aykırı davrandığını ve yaşam hakkını tehlikeye attığını ileri sürerek her bir davalı hakimden 10.000 TL manevi tazminat talep etmiştir.

Hukuk Genel Kurulu, öncelikle görev, uygulanacak yasal mevzuat, husumet, ceza dosyasının incelenmesi ve tazminat miktarının takdiri gibi ön sorunları incelemiştir. 1924 Anayasası’ndan 1982 Anayasası’na uzanan tarihsel süreçte, hakimlerin hukuki sorumluluğunun HUMK’un 573-576. maddelerinde özel olarak düzenlendiği, 25.03.1931 tarih ve 19/25 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı ile ceza hakimlerini de kapsadığı vurgulanmıştır. CMK’nın 141-144. maddelerinin koruma tedbirleri nedeniyle devletin sorumluluğunu düzenlediği, ancak HUMK hükümlerini ortadan kaldırmadığı sonucuna varılmıştır. Her iki düzenlemenin amacı, tarafları, usulleri ve dayanakları farklıdır; dolayısıyla genel-özel kanun veya önceki-sonraki kanun ilişkisi bulunmamaktadır.

Kurul, tutuklama kararlarının gerekçelendirilmesi zorunluluğunu Anayasa’nın 141/3. maddesi, CMK’nın 34 ve 101/2. maddeleri, AİHS’nin 5 ve 6. maddeleri ile AİHM içtihatları (örneğin Kalay/Türkiye, Özdem Bilgin/Türkiye) ışığında detaylı analiz etmiştir. Tutuklama, istisnai ve ihtiyari bir tedbirdir; kuvvetli suç şüphesini gösteren somut olgular, tutuklama nedeni ve ölçülülük ilkesi aranmalıdır. Kararlarda hukuki ve fiili nedenler ile gerekçelerin gösterilmesi emredici niteliktedir. Soyut, kalıplaşmış ifadeler (suçun niteliği, delillerin durumu) yeterli görülmemiştir. Davaya konu kararda, sağlık raporlarındaki ani ölüm riski, eşitlik ilkesi ihlali, bilim adamı kimliği ve kaçma/delil karartma şüphesinin somut delillerle desteklenmemesi gerekçesizliğin ağır kusur oluşturduğuna işaret etmiştir.

Bangor Yargı Etiği İlkeleri’ne atıfla, hakimlerin bağımsızlık, tarafsızlık, eşitlik ve ehliyet ilkelerine uyması gerektiği belirtilmiştir. Yaşam hakkı ile koruma tedbiri arasındaki çatışmada, öncelik yaşam hakkına verilmelidir. Karar, ara kararlarının da HUMK 573 kapsamında dava konusu yapılabileceğini, asıl davanın sonucunun beklenmesinin hak arama hürriyetini ihlal edeceğini vurgulamıştır.

Sonuçta, dava konusu kararın yoruma ihtiyaç göstermeyecek derecede açık ve kesin kanun hükmüne (CMK 101/2) aykırı olduğu, ağır kusur teşkil ettiği kabul edilerek tazminata hükmedilmiştir. Tazminat miktarı yönünden ise daire kararının gerekçesiz olduğu belirtilerek bozulmuştur. Karşı oy yazılarında, CMK’nın özel hüküm olduğu, davanın devlet aleyhine açılması gerektiği ve takdir yetkisinin ihlal edilmediği savunulmuştur.

Bu karar, hukuk profesyonelleri için hakim sorumluluğunun sınırlarını, tutuklama kararlarında gerekçe zorunluluğunu ve AİHM standartlarının iç hukuka etkisini aydınlatmaktadır. Avukatlar, benzer davalarda gerekçesiz tutuklama kararlarına karşı HUMK 573/2’ye dayalı tazminat yolunu etkin kullanabilir, masumiyet karinesi ve adil yargılanma hakkını bu içtihatla güçlendirebilirler. Karar, yargı bağımsızlığının korunması ile hesap verilebilirlik arasındaki dengeyi somutlaştırmaktadır. (Kelime sayısı: 852)