Yargıtay’dan Çıraklık Sigortası ve Hizmet Tespiti Davalarında Araştırma Yükümlülüğü Kararı

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 04.02.2026 tarih ve 2025/11878 E., 2026/725 K. sayılı kararıyla çıraklık sigortası ve hizmet tespiti davalarında mahkemelerin araştırma yükümlülüğünü detaylı biçimde ortaya koymuştur. Karar, sosyal güvenlik hukukunun Anayasal boyutu, 506 sayılı Kanun’un çıraklık hükümleri ve fiili üretim faaliyetinin nitelendirilmesi açısından avukatlara ve SGK uygulayıcılarına önemli rehberlik sunmaktadır.

Olay ve Mahkeme Kararları

1987-1989 yılları arasında 16-17 yaşlarında Makine ve Kimya Endüstrisi (MKE) Kırıkkale tesislerinde çırak olarak çalışan davacı, bu dönemin uzun vadeli sigorta kollarına (malullük, yaşlılık, ölüm) tabi zorunlu sigortalılık olarak kabul edilmesi için hizmet tespiti davası açmıştır. İlk Derece Mahkemesi, dinlenen tanıkların ifadelerine dayanarak davacının üretime yönelik çalıştığını, çalışma süresinin meslek öğrenme ağırlığında geçmediğini tespit etmiş ve talebi kabul etmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi bu kararı onamıştır.

Fer’i müdahil SGK vekilinin temyizi üzerine dosya Yargıtay 10. HD’ye gelmiştir.

Yargıtay’ın Genel İlkeleri

Daire, sosyal güvenliğin Anayasal bir hak olduğunu, sigortalı sürelerin tespiti davalarının kamu düzenine ilişkin bulunduğunu ve özel bir duyarlılıkla yürütülmesi gerektiğini vurgulamıştır. Hak kayıplarını önlemek ve gerçeğe aykırı sigortalılık sürelerinin edinilmesini engellemek için mahkemelerin, tarafların sunduğu delillerle yetinmeyip resen araştırma yapabileceği belirtilmiştir.

Bu kapsamda mahkemelerden beklenen araştırma adımları şöyledir:

• Davacıya ilişkin tüm belge ve kayıtların işverenden istenmesi,
• İşyerinin SGK dosyasının, ücret bordrolarının, puantaj kayıtlarının getirtilmesi,
• Aynı dönemde çalışan işçilerin tanık olarak dinlenmesi,
• SGK müfettiş incelemelerinin sorulması,
• Aynı çevrede faaliyet gösteren tarafsız işveren ve işçilerin dinlenmesi,
• İşçilik alacaklarına ilişkin dosyaların celbi ve tanık beyanlarının karşılaştırılması.

Çıraklık Hukuku ve Sigortalılık

506 sayılı Kanun m.2’ye göre sigortalılık, hizmet akdinin kurulması ve çalışmaya başlanmasıyla kazanılır. Aynı Kanun’un 3/II-B maddesi, özel kanunda tanımlanan çıraklar hakkında çıraklık süresi içinde malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarının uygulanmayacağını hükme bağlamıştır. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’na göre çırak, bir meslek alanında bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içinde geliştiren kişidir. Çıraklık sözleşmesinin temel amacı, çalışma değil, meslek öğretimidir.

Ancak Yargıtay içtihatlarına göre, çırak işyerinde üretime fiilen katılıyor, meslek eğitimi arka planda kalıyorsa çıraklık ilişkisinden söz edilemez. Bu durumda hizmet akdi niteliği doğar ve sigortalılık kazanılır.

MKE’nin nitelikli askeri malzeme üreten bir kurum olduğu, üretimde tecrübe ve bilgi birikimi gerektiği, çırakların Mesleki Eğitim Merkezi’nden alındığı, davacının 16 yaşında, çıraklık sözleşmesi bulunan ve daha önce çalışmamış biri olduğu dikkate alınmıştır. Tanıklar üretime katıldığını söylese de, üretime “nasıl” katıldığı, teorik eğitimin pratikle nasıl bütünleştiği, 16 yaşındaki bir çırak öğrencinin seri üretime katkı sağlayacak yeterliliğe nasıl eriştiği hususları yeterince araştırılmamıştır.

Daire, bu eksiklikler nedeniyle Bölge Adliye Mahkemesi kararını ortadan kaldırmış, İlk Derece Mahkemesi kararını bozmuştur. Ayrıca yasal dayanak olarak 5510 sayılı Kanun’un 38/2. maddesine atıf yapılmasını da hatalı bulmuştur; zira olay tarihinde 506 sayılı Kanun’un 60/G maddesi uygulanmalıdır.

Kararın Avukatlara Yönelik Mesleki Değeri

Bu karar, çıraklık döneminde hizmet tespiti talep eden davalarda delil toplama stratejisini yeniden tanımlamaktadır. Avukatlar, müvekkillerinin fiili üretim faaliyetini somutlaştıracak bordro, puantaj, SGK müfettiş raporu, işyeri kapasitesi ve üretim süreçlerini ortaya koyan teknik delillere ağırlık vermelidir.

Ayrıca karar, “eğitim mi üretim mi?” sorusunun her somut olayda titizlikle araştırılması gerektiğini vurgulamaktadır. Genel tanık beyanları yeterli görülmemekte, işin niteliği, yaş, tecrübe, çıraklık sözleşmesinin içeriği ve işverenin üretim modeli bütüncül olarak değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak Yargıtay, çıraklık sigortasının emeklilik hesabına dâhil edilmesinin kapısını tamamen kapatmamış, ancak bu yönde iddianın çok güçlü delillerle ve etraflı araştırma sonucunda desteklenmesi gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Benzer davalar açısından önemli bir usul ve esas rehberi niteliğindeki karar, sosyal güvenlik hakkının korunmasında mahkemelerin proaktif rolünü de pekiştirmektedir. (1246 kelime)