Uluslararası Havayolu Taşımacılığında Bagaj ve Yük Ziyaı ile Hasarında Taşıyıcının Sorumluluğu: Varşova ve Montreal Konvansiyonları Çerçevesinde İnceleme

Uluslararası havayolu taşımacılığı, zaman ve maliyet avantajları nedeniyle günümüz ticaretinin vazgeçilmez unsurlarından biridir. Bu yoğunluğun doğal sonucu olarak ortaya çıkan ziya ve hasar uyuşmazlıklarının çözümü, 1929 Varşova Konvansiyonu ve 1999 Montreal Konvansiyonu tarafından düzenlenen yeknesak kurallara tabidir. Türkiye’nin 1977’de Varşova’ya, 2011’de ise Montreal Konvansiyonu’na taraf olmasıyla, iç hukukumuzda bu metinler doğrudan uygulanabilir hale gelmiştir.

Taşımanın niteliğine göre uygulanacak hukuk belirlenirken, hareket ve varış yerleri esas alınır. Uluslararası taşımalarda doğrudan konvansiyon hükümleri, iç taşımalarda ise Türk Sivil Havacılık Kanunu (m. 106 yollamasıyla konvansiyonlar) ve TTK devreye girmektedir. Varşova Konvansiyonu ve tadil protokolleri (Lahey 1955, Montreal Protokolleri 1975), Poincaré Frankı yerine Özel Çekme Hakkı (SDR) sistemini getirmiş, sorumluluk limitlerini güncellemiştir.

Varşova/Lahey sisteminde bagaj ve yük ziyaı ile hasarı, m. 18’de düzenlenen bakım ve gözetim borcunun ihlaline dayanan ağırlaştırılmış kusur sorumluluğudur. Zıya, eşyanın fiili veya hukuki sebeplerle teslim edilememesi; hasar ise maddi değer kaybıdır. Sorumluluk kural olarak sınırlıdır (kg başına 17 SDR). Kast veya ağır kusur halinde yolcu ve bagajda sınırsız sorumluluk söz konusu iken, yük taşımalarında 4 No’lu Montreal Protokolü ile bu imkan kaldırılmıştır (Yargıtay 11. HD, 17.04.2018, 2016/7522 E., 2018/2791 K.).

Hasar ihbarı, Varşova m. 26 uyarınca açık hasarlarda derhal, gizli hasarlarda bagaj için 7, yük için 14 gün içinde yazılı olarak yapılmalıdır. Tam zıyada ihbar şartı aranmamaktadır (Yargıtay 11. HD, 26.02.2020, 2019/3125 E., 2020/2079 K.). Zamanaşımı süresi 2 yıldır (m. 29).

1999 Montreal Konvansiyonu, Varşova sisteminin eksikliklerini gidermek üzere hazırlanmıştır. Kontrol edilmiş bagajda sorumluluk kg başına 1.519 SDR, yükte ise 26 SDR’dir. Montreal m. 18/2, yükte kurtuluş sebeplerini sınırlı sayıda saymıştır: yükün tabiatı, hatalı ambalaj, savaş, kamu otoritesi fiili. İstanbul BAM 14. HD’nin 28.01.2025 tarihli 2021/2064 E., 2025/83 K. sayılı kararı, gönderenin sıcaklık talimatına uyulmamasını kurtuluş sebebi kabul ederek taşıyıcı lehine hüküm kurmuştur.

Montreal m. 31 ihbar süreleri Varşova ile paraleldir. Zıya halinde ihbar şartı aranmaz. Dava zamanaşımı 2 yıldır (m. 35). Görevli mahkeme tartışmasında Yargıtay, tüketici sıfatı varsa Tüketici Mahkemesi’nin görevli olduğunu kabul etmektedir.

Bu rejim, avukatlara taşıma sözleşmelerinin drafting aşamasında özel fayda beyanı, ek ücret ve açık talimatların önemini vurgular. Uyuşmazlık halinde konvansiyon seçiminin, SDR hesabı ve ihbar sürelerinin titiz takibi dava başarısını belirleyecektir.

Uluslararası hava taşıma hukuku, dinamik bir alandır. Yargıtay ve BAM kararları ile doktrinel eserler (Ülgen, Birinci Uzun, Congar, Kırman) ışığında güncel içtihatların takip edilmesi, hukuk profesyonellerinin mesleki yetkinliği açısından zorunludur. Bu kararlar, sınırlı sorumluluk ilkesinin istisnalarının dar yorumlandığını, gönderen talimatlarının belirleyici rol oynadığını ve zıya-hasarın hukuki ayrımlarının titizlikle yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak, Varşova ve Montreal Konvansiyonları, taşıyıcının sorumluluğunu dengeleyen, ancak gönderenlerin haklarını da koruyan bir sistem kurmuştur. Avukatlar, müvekkillerine sözleşme aşamasında riskleri minimize etmeyi, uyuşmazlık halinde ise konvansiyon hükümlerini stratejik olarak kullanmayı önermelidir. Bu yaklaşım, hem ticari güvenin korunmasına hem de hukukun üstünlüğünün somutlaştırılmasına katkı sağlayacaktır.