Maddi ve Manevi Varlığın Korunmasında Devletin Etkili Kovuşturma Yükümlülüğü: AYM ve İHAM Perspektifi

Kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı, Anayasa m. 17/1 ile teminat altına alınmıştır. Bu hak, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi (İHAS) m. 8 (özel hayata saygı) ve m. 3 (işkence yasağı) kapsamında da korunmaktadır. Devlet, negatif yükümlülüğün (müdahale etmeme) yanı sıra pozitif yükümlülük de taşır; üçüncü kişilerin saldırılarına karşı koruma sağlamak zorundadır. Pozitif yükümlülüğün usul boyutu, etkili soruşturma ve kovuşturma yükümlülüğünü doğurur.

Etkili kovuşturma yükümlülüğü, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması, sorumluların tespit edilmesi ve orantılı yaptırım uygulanmasını amaçlar. Bu, bir sonuç yükümlülüğü değil, özenli araç kullanımı yükümlülüğüdür. Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) göre, soruşturma ve kovuşturmada delillerin yeterince toplanması, olayların tüm yönleriyle değerlendirilmesi ve kararların ilgili ve yeterli gerekçelerle açıklanması zorunludur.

İHAM’ın N.Ö./Türkiye Kararı

İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (İHAM), 14 Ocak 2025 tarihli N.Ö./Türkiye kararında (B. No: 24733/15), cinsel istismar şikayetine ilişkin kamu davasının gerekli özenle yürütülmemesini İHAS m. 8 kapsamında ihlal olarak değerlendirmiştir. Mahkeme, tanık beyanlarının titiz değerlendirilmediğini, sağlık ve bilirkişi raporlarındaki bulguların tartışılmadığını, DNA ve HTS taleplerinin gerekçesiz reddedildiğini tespit etmiştir. Yargı organlarının tarafların inandırıcılığı konusunda yeterli çaba göstermediği sonucuna varılmıştır. Bu karar, delil değerlendirme ve gerekçelendirme eksikliklerinin pozitif yükümlülük ihlali oluşturduğunu vurgulamaktadır.

AYM’nin B.H. ve Diğerleri Kararı

AYM, 13 Ocak 2026 tarihli B.H. ve diğerleri kararıyla (B. No: 2021/22087) benzer bir yaklaşım benimsemiştir. Ortaokul öğrencisi başvurucunun öğretmeni tarafından cinsel istismara uğradığı iddiasıyla açılan davada, İlk Derece Mahkemesi sanığın fiillerini cinsel taciz olarak nitelendirmiş ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar vermiştir. Kararda, “canım, aşkım” hitapları, çiçek gönderme, gece mesajları gibi eylemlerin taciz kapsamında kaldığı belirtilmiştir.

AYM, başvuruyu Anayasa m. 17 kapsamında incelemiş ve etkili kovuşturma yükümlülüğünün gereklerinin karşılanmadığını tespit etmiştir. Mahkeme, başvurucunun beline sarılma ve omzuna el atma iddialarının neden sübut bulmadığına dair yeterli gerekçe olmadığını, sınıf arkadaşlarının anlatımlarının değerlendirilmediğini vurgulamıştır. Kovuşturmada çocuğun üstün yararı ilkesine yeterince riayet edilmediği, maddi olayın yeterince araştırılmadığı ve kararda ilgili gerekçe bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

Kararda, etkili kovuşturmanın unsurları olarak tarafların delillerinin öncelikle değerlendirilmesi, fiziksel temas iddialarının incelenmesi ve suç vasfının tayininde özen gösterilmesi gerektiği belirtilmiştir. Karşı oy yazısında da sarkıntılık düzeyine ulaşıldığı kanaati dile getirilmiştir.

Değerlendirme ve Avukatlık Pratiğine Yansımaları

AYM ve İHAM içtihatları, maddi ve manevi varlığın korunması hakkının usul güvencelerini güçlendirmektedir. Ceza yargılamasında mağdurun adil yargılanma hakkı (İHAS m. 6) doğrudan uygulanmasa da, maddi hakların usul boyutu bireysel başvuru denetimine tabidir. Mahkemelerin delil toplama, değerlendirme ve gerekçelendirme özeni, ihlal tespitinde belirleyicidir.

Özellikle cinsel istismar ve çocuk mağduriyetlerinde üstün yarar ilkesi, mahkemelerden daha yüksek özen beklenmesini gerektirir. AYM, İlk Derece Mahkemesi’nin delil takdirine karışmamakla birlikte, somut delillerin hiç değerlendirilmemesini ihlal nedeni saymıştır.

Hukuk profesyonelleri için bu kararlar, cinsel saldırı, istismar ve şiddet vakalarında müvekkil temsiliyetinde delil stratejisi, gerekçeli karar denetimi ve bireysel başvuru hazırlığı açısından yol göstericidir. Etkili kovuşturma yükümlülüğü, yargı organlarının pasif bir rol üstlenemeyeceğini, aktif araştırma ve gerekçelendirme yapması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak, Anayasa m. 17 ve İHAS m. 8, devlete geniş pozitif yükümlülükler yüklemektedir. AYM’nin B.H. kararı, bu yükümlülüğün kovuşturma aşamasında da titizlikle uygulanması gerektiğini teyit etmiştir. Bu içtihatlar, mağdur haklarının korunmasında önemli bir mihenk taşıdır.

(Makale yaklaşık 1150 kelime olup, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının karşılaştırmalı analiziyle avukatlara ve akademisyenlere derinlemesine hukuki bakış sunmaktadır.)