Embriyo Üretimine Dair Tebliğ (No: 2026/8) – Damızlık Hayvanlardan Embriyo Üretimi, Transferi, Depolanması ve İzlenebilirliğine İlişkin Usul ve Esaslar

Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu ve Üreme Ürünlerinin Üretimi, İthalat ve İhracatı ile Piyasaya Arzına Dair Yönetmelik dayanak alınarak hazırlanan “Embriyo Üretimine Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2026/8)”, damızlık sığır, manda, koyun, keçi, kedi ve köpek türlerinden embriyo üretimi, transferi, depolanması, piyasaya arzı ve izlenebilirliğine ilişkin usul ve esasları belirlemektedir.

Tebliğ, embriyo üretim merkezleri, embriyo üretim ve satış işletmeleri ile embriyo üretim işletmelerinin kuruluş, faaliyet ve denetim standartlarını, donör hayvanlarda aranacak sağlık, teknik ve verim şartlarını, in vivo ve in vitro üretim yöntemlerini, kayıt tutma ve izlenebilirlik yükümlülüklerini ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Hayvanların tanımlanması, tescili ve izlenmesine ilişkin mevzuata uygun tanımlama araçları bulunmayan ve TÜRKVET sistemine kayıtlı olmayan donör hayvanlardan embriyo üretimi yapılamayacağı hükme bağlanmıştır.

Sağlık şartları bakımından, sığır cinsi ile koyun ve keçi türü hayvanlardan oosit/embriyo üretimi yapılan işletmelerin hastalıktan ari işletme sertifikasına sahip olması zorunludur. Donör hayvanların üretimden önceki en az 30 günlük süre içinde ihbarı mecburi hastalıklar açısından kısıtlı bölgede bulunmaması, klinik belirti göstermemesi ve belirli hastalıklara (EBL, IBR/IPV, BVD/MD, mavi dil hastalığı vb.) yönelik rutin testlerden negatif sonuç alınması gerekmektedir. Pozitif sonuç halinde ilgili donörün üretim izni iptal edilmekte ve üretim faaliyetine ara verilmektedir.

Teknik ve verim kriterleri, özellikle siyah alaca (Holstein) ve simental ırklarında 305 günlük laktasyon süt verimi veya genomik test sonuçlarına göre belirlenmiştir. EK-1’de yer alan asgari verim değerlerini sağlayamayan hayvanlar için genomik test ve genetik kusur analizi zorunlu kılınmıştır. İthal donörlerde ise ihracatçı ülkenin referans popülasyonuna göre damızlık değeri ve ırka özgü genetik kusurlardan ari olma şartı aranmaktadır. Koyun, keçi, kedi ve köpek türlerinde fenotipik saflık, damızlık belgesi ve ıslah programlarına kayıtlı olma kriterleri ön plana çıkmaktadır.

Üretim izni prosedürü, il müdürlükleri üzerinden Bakanlığa yapılan başvuru ile yürütülmekte, EK-3’te belirtilen dilekçe ve ek belgelerin (damızlık belgesi, sağlık test sonuçları, aşılama kayıtları, genomik test raporları, veteriner sağlık sertifikası vb.) incelenmesi sonucunda uygun bulunan donörler için üretim izni verilmektedir. İzin verilen donörler ıslah veri tabanına kaydedilmektedir.

İn vivo ve in vitro üretim yöntemlerine ilişkin teknik standartlar, Uluslararası Embriyo Teknolojisi Topluluğu (IETS) Kılavuzu’na atıf yapılarak belirlenmiştir. Embriyoların kalite (A-mükemmel, B-iyi) ve gelişim evreleri (kompakt morula, blastosist vb.) IETS kriterlerine uygun olmak zorundadır. Farklı donörlerden elde edilen embriyoların ayrı payetlenmesi, etiketlenmesi ve kanisterlerde ayrı depolanması zorunludur. Payet etiketlerinde üretim merkezi kodu, üretim tarihi, biyolojik ana-baba ırkı ve kulak küpe numaraları, kalite ve gelişim safhası, mikromanipülasyon kodu gibi bilgiler yer almalıdır.

Depolama ve piyasaya arz aşamasında, dondurulmuş embriyoların en az 30 gün üretim merkezinde bekletilmesi, donör hayvanlarda sağlık şartlarının sağlanması halinde transfer veya satışına izin verilmesi öngörülmüştür. Hastalık çıkması halinde pozitif donörden elde edilen tüm oosit ve embriyoların imha edilmesi, diğer donörlerden elde edilen embriyoların ise hastalık sonlandırılana kadar satış ve transferinin durdurulması hükme bağlanmıştır.

Kayıt ve izlenebilirlik yükümlülükleri oldukça detaylıdır. Embriyo toplama ve üretim ekipleri, her donör için EK-10 ve EK-11’de belirtilen üretim bilgi formlarını doldurmak, her üretimden sonra EK-12 formunu il müdürlüğüne bildirmek ve embriyoların veri tabanına 5 gün içinde kaydedilmesini sağlamak zorundadır. İl müdürlükleri, taze embriyoların 2 gün içinde, dondurulmuş embriyoların ise 30 gün sonra tahsisini yapmakta ve periyodik raporları (EK-13) Bakanlığa iletmektedir.

Tebliğ, veteriner hekimlik mesleği ve hayvancılık hukuku açısından önemli düzenlemeler içermektedir. Embriyo üretim merkezlerinde sorumlu veteriner hekim ve sorumlu yönetici görevlendirme, işten ayrılma hallerinde bildirim süreleri, test tekrarı zorunlulukları ve izin askıya alma/iptal prosedürleri ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Mobil embriyo üretim araçlarının teknik ve hijyenik şartları da EK-9’da belirtilmiştir.

Avukatlar ve hukuk profesyonelleri için Tebliğ, hayvan ıslahı, biyoteknoloji, veteriner hizmetleri ve idari izin süreçleri bakımından önemli bir mevzuat kaynağıdır. Özellikle embriyo transferi sonucu doğan yavruların donör olarak kullanılması, ithalat prosedürleri, genomik testlerin hukuki niteliği, hastalık çıkması halinde sorumluluk ve imha işlemleri gibi konularda dava ve idari uyuşmazlıklarda referans teşkil edecektir. Tebliğin 1 Ocak 2027 tarihinde yürürlüğe girecek bazı hükümleri (genomik test, belirli hastalık testleri vb.) de dikkate alınarak, geçiş sürecinin yakından takip edilmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak, Embriyo Üretimine Dair Tebliğ (No: 2026/8), Türkiye’de embriyo teknolojisinin bilimsel, teknik ve hukuki standartlarını uluslararası normlara (IETS) uyumlu biçimde yükseltmeyi amaçlayan kapsamlı bir düzenlemedir. Hayvancılık sektörü, veteriner hekimler ve ilgili hukukçular açısından bağlayıcı nitelikteki bu Tebliğ, izlenebilirlik, hayvan sağlığı ve genetik ıslah hedeflerine önemli katkı sağlayacaktır.