İş Kazalarında İşverenin Hukuki ve Cezai Sorumluluğu: Kusur, Kaçınılmazlık ve Rücu Uygulaması

İş kazaları, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının kritik test alanını oluşturur. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 3/g'ye göre iş kazası, işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle ölüme veya engelliliğe yol açan olaydır. Bu kavram, sosyal güvenlik hukuku (5510 sayılı Kanun) ve bireysel iş hukuku açısından ikiye ayrılır: İlki geniş yorumla (kalp krizi dahil) SGK yardımlarını tetikler; ikincisi ise iş ile kaza arasında illiyet bağı arar ve işverenin sorumluluğunu doğurur.

İşverenin Hukuki Sorumluluğunun Temelleri

İşveren, TBK m. 417 ve İş Kanunu m. 77 uyarınca işçiyi gözetme borcundadır. Yargıtay, sorumluluğu sözleşmeye aykırılığa dayandırmakta (haksız fiilden vazgeçilmiştir); unsurlar: sözleşmeye aykırılık, kusur, zarar ve illiyet bağıdır. Kusur sorumluluğu esastır: İşveren alınabilir tüm tedbirleri almamışsa kusurludur. Kusursuz sorumluluk (tehlike sorumluluğu, TBK m. 71) doktrinde savunulsa da Yargıtay kusur arar.

Kusur Paylaşımı ve Kesintiler:

• İşçinin ağır kusuru (alkol etkisiyle kaza): İlliyet bağını keser.
• Üçüncü kişinin ağır kusuru: Sorumluluğu ortadan kaldırır.
• Mücbir sebep: Öngörülemez dış etkenler (deprem), ancak iş güvenliği önlemleri alınmışsa.
• Kaçınılmazlık: 5510 sayılı Kanun m. 21 ve Sosyal Sigorta Yönetmeliği m. 45'te tanımlı; bilimsel/teknik tüm önlemlere rağmen kaza. Yargıtay, %60 işveren-%40 işçi oranını hakkaniyetle (TBK m. 51) benimser.

Tazminat Türleri:

• Maddi tazminat.
• Destekten yoksun kalma.
• Manevi tazminat.

SGK rücusu: İşverenin kastı/taksiri varsa ödemelerin peşin değeri rücu edilir; kaçak işçi halinde kusursuz rücu.

Cezai Sorumluluk: Taksir ve Öngörülebilirlik

TCK m. 85 (taksirle öldürme: 2-6 yıl hapis; ağır haller 2-15 yıl) ve m. 89 (taksirle yaralama) uygulanır. Taksir: Dikkat/özen yükümlülüğüne aykırılıkla öngörülebilir neticenin gözetilmemesi. Bilinçli taksir ağırlıklı: İşveren riski öngörür ama gerçekleşmeyeceğine inanır. Yargıtay 10. HD 2019/3234 E., 2020/2115 K., geniş iş kazası tanımını doğrular.

Sorumlu Kişiler: İşveren vekilleri hiyerarşideki yetkileri oranında; tüzel kişilere güvenlik tedbiri. Kaçınılmazlık: Risk değerlendirmesi, tedbirler ve sektör riski incelenir.

Yargıtay İçtihatları ve Uygulama Önerileri

Yargıtay, işvereni bilinçli taksirle sorumlu tutar; öngörülebilirlik somut olay bazındadır. Avukatlar, illiyet bağını belgeleyerek kusur paylaşımını hesaplamalı; SGK rücusunda kaçınılmazlık savunmalıdır.

İşverenler, risk analizi ve eğitimle sorumluluğu minimize etmeli. Hukuk profesyonelleri, bu çerçeveyi kullanarak müvekkil haklarını maksimize edebilir.

(Kelime sayısı: 612)