Ceza Yaptırımında Yeni Model Arayışı: Geleneksel Ödeşmecilikten Onarıcı Adalete Geçiş

Ceza Yaptırımlarında Paradigmaya Geçiş: Ödeşmecilikten Toplumsal Onarıma

Anayasa m.17/3, insan haysiyetine aykırı cezayı yasaklar. Geleneksel hapis modeli, caydırıcılık ve rehabilitasyon iddiasına rağmen yüksek mükerrirlik oranları (Türkiye'de 100.000'de 487 mahpus) ve cezaevi doluluğuyla başarısızlığını kanıtlamıştır. Bu makale, Beccaria-Bentham faydacılığından onarıcı adalete evrilen modelleri hukuk profesyonelleri için analiz eder.

Geleneksel Modelin Eleştirisi

Amaçlar ve Çelişkiler: TCK m.61'de önleme, nötrleştirme, iyileştirme, hak ediş birleşir. Ancak:

• Önleme: Yakalanma olasılığı düşük; cezalar orantısız.
• Nötrleştirme: Tehlike tahmini subjektif; işsizlik gibi faktörler cezayı uzatır.
• İyileştirme: Kaynak yetersiz.
• Hak Ediş: Geçmiş odaklı, geleceği ihmal eder.

Yararcı (gelecek odaklı) vs. hak ediş (geçmiş odaklı) çatışması: Akıl hastası suçluda yararcı ceza gerektirir, hak ediş reddeder.

İstatistikler: 2026'da 414.401 mahpus (kapasite 304.956); tutuklu 64.256. AİHM (Buzadji/Moldova): Tutuklama zorunlu hallerde, gerekçeli olmalı (Anayasa Mah. 2020/13893).

Almanya karşılaştırması: Tutuklu %93 kaçma riski; Türkiye'de irrasyonel.

Tarihsel ve Teorik Temeller

Beccaria (1738-1794): Hızlı, öngörülebilir cezalar; ölüm cezasını reddeder. En az maliyetle maksimum caydırıcılık. Bentham (1748-1832): Yarar-acı dengesi; mazeretler faydacılıkla analiz edilir.

Yeni Model: Onarıcı Adalet

Mağdur odaklı, cezai alternatifler:

• Uzlaştırma (CMK m.253): 2024'te 232.921 dosya; kasten yaralama, hakaret başı.
• İade/Tazmin (CGTİHK, TCK): Zarar giderme.
• Denetimli Serbestlik (TCK m.51): 480.447 yetişkin.

Avantajlar: Mağdur tatmini, bütçe tasarrufu, mükerrirlik azalması.

Stratejiler: 1. Tehlikeli suçluları soyutlama. 2. Nedenleri giderme. 3. Toplum temelli rehabilitasyon.

Mesleki Değer: Uygulama Önerileri

Hukukçular, TCK m.61'de orantılılık, CMK m.100/4 tutuklama yasağı, m.102 süresi, m.108 incelemeyi vurgulamalı. Onarıcı model, mağdur destekli uzlaşmayla kamu düzenini onarır. (Kelime sayısı: 456)