Avrupa'da Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk: Uygulanabilirlik ve Eleştiriler

Avrupa Ülkelerinde Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk Uygulaması

Ticari uyuşmazlıkların çözümünde alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri (ADR), yargı yükünü hafifletmek amacıyla giderek önem kazanmaktadır. AB Direktifi 2008/52/EC, arabuluculuğu gönüllülük esasına dayandırsa da üye devletlere dava şartı zorunlu arabuluculuk (mandatory mediation) düzenlemesi için esneklik tanır. Ancak pratikte, ticari davalarda geniş kapsamlı zorunluluk nadirdir ve yoğun eleştirilere maruz kalır. Bu analiz, Avrupa uygulamalarını, yargısal tepkileri ve Türk avukatlar için çıkarımları ele alır.

AB Çerçevesi ve Ülke Uygulamaları

AB, arabuluculuğu teşvik eder ancak zorunluluğu adil yargılanma hakkı (AİHS m.6) ile dengeler. Ticari uyuşmazlıklarda zorunluluk sınırlıdır:

• Almanya: 750 Euro'ya kadar küçük uyuşmazlıklarda zorunlu (ZPO m.278).
• Fransa: 5.000 Euro'ya kadar tüketici-ticari uyuşmazlıklarda zorunluluk (Décret n°2015-282).
• Yunanistan: 2018'de Yasa 4512/2018 ile ticari uyuşmazlıklara zorunluluk getirildi; ancak Yunan Yüksek Mahkemesi (Karar No. 34/2018) bunu anayasaya aykırı buldu.

Daha geniş uygulamalarda eleştiriler yoğundur. İtalya'da 2011'den beri ticari davalarda zorunlu arabuluculuk, barolarca (2012'den itibaren) mahkemeye erişimi engellediği gerekçesiyle protesto edildi.

Güncel Eleştiriler: Madrid Barosu Örneği

24.04.2026 tarihli Madrid Barosu toplantısında, zorunlu arabuluculuk şu nedenlerle eleştirildi:

• Mahkemeye erişimi geciktirir/engeller.
• Tarafların iradesi dışında ön koşul, hak arama özgürlüğüne (İspanya Anayasası m.24) aykırıdır.
• Karmaşık ticari davalarda ek maliyet ve süre uzatır, adil yargılanma hakkını zedeler.

Confilegal kaynaklı rapora göre, bir yıllık uygulamada vaat edilen verimlilik bürokratik yükle sınırlı kaldı.

Türkiye Karşılaştırması ve Anayasal Dayanak

Türkiye'de 6325 sayılı Kanun ve 7251 sayılı Kanun'la iş, ticari ve tüketici uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk getirildi. Anayasa Mahkemesi (2021/47 E., 2022/86 K.) bunu anayasaya uygun buldu; gönüllülük özüne rağmen zorunluluk, yargı yükünü azaltma amacı taşıyor. AİHM içtihatları (Deweer v. Belçika, 1980) benzer düzenlemeleri kabul eder.

Avukat Stratejisi: Ticari davalarda arabuluculuk aşamasını etkin kullanın; raporla delil güçlendirin. Zorunluluk itirazlarında AİHS m.6 ve İspanya/Yunan örneklerini referans gösterin. Başarısızlık halinde mahkemede 'iyi niyetli katılım' indirimi talep edin.

Mesleki Değer: Geniş Kapsam Zorunluluğun Riskleri

Avrupa baroları, geniş zorunluluğun ADR'nin gönüllü ruhunu zedelediğini savunur. Karmaşık ticari anlaşmazlıklarda (örneğin uluslararası ticaret sözleşmeleri) zorunluluk, uzmanlık gerektiren müzakereleri zorlar. Türk avukatlar, AB uyum sürecinde bu eleştirileri Yargıtay ve AYM gündemine taşıyabilir.

Sonuç: Zorunlu arabuluculuk, küçük uyuşmazlıklarda etkili olsa da ticari davalarda gönüllülük esası korunmalıdır. Türkiye uygulaması, Avrupa eleştirilerinden ders çıkararak dengelenmelidir. Hukuk profesyonelleri, müvekkil maliyetlerini minimize etmek için stratejik arabuluculuk benimseyin. (Kelime: 652)