Yakalama ve Gözaltı Tedbirleri Uygulamasındaki Hukuka Aykırılıklar: CMK m.90-99 ve m.145-146'da Acil Reform İhtiyacı

Giriş: Tedbirlerin Hukuki Çerçevesi

Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı (Anayasa m.19, İHAS m.5), CMK'da düzenlenen yakalama (m.90-99), gözaltı, çağrı (m.145) ve zorla getirme (m.146) tedbirleriyle sınırlanır. Bu tedbirler, muhakemenin selameti için zorunludur; ancak uygulama, lafza aykırı genişletilmektedir. Reform şarttır.

Yakalama ve Gözaltı Şartları

Gözaltı, yakalamanın ön şartıdır (CMK m.90-91). Yakalama ancak suçüstü halinde (m.2/1-j, m.90/1-a,b) veya m.98'deki hallerde (çağrıya uymama, tutuklama reddi itirazı) mümkündür. Örgüt kurma gibi "mütemadi suçlar" bahanesiyle suçüstü genişletilmesi hukuksuzdur.

Uygulama Hatası: Yakalama olmadan gözaltı, Anayasa m.13 ve m.19'a aykırıdır. İstisna için CMK değişikliği gerekir.

Çağrı ve Zorla Getirme Alternatifleri

Çağrı (davet), asıl yöntemdir (m.145). Zorla getirme (m.146), yakalama/gözaltı alternatifi olup gözaltı içermez; şüpheli doğrudan savcı/hakime sevk edilir. Kovuşturmada m.199 uyarınca mahkeme her zaman zorla getirme emri verebilir.

Hukuka Aykırılık: Şartlar oluşmadan yakalama/gözaltı, delilleri kirletir (m.206/2-a, m.217/2); CMK m.2, m.38/6 ve m.138/1 ihlal eder.

Mesleki ve Hukuki Değerlendirme

Avukatlar, müvekkil için öncelikle çağrı talep etmeli; zorla getirme ile gözaltı ayrımını vurgulayarak hürriyet ihlali şikâyetleri oluşturmalıdır. Uygulama, Anayasa m.2 (hukuk devleti) ve İHAS m.5'i zedeler.

Reform Önerileri:

• CMK m.90-99 ve m.145-146'yı çelişkisiz düzenleyin.
• Suçüstü tanımını daraltın.
• Zorla getirmeyi teşvik edin.

7068 sayılı Kanun ve 657 sayılı DMK ile uyum sağlanmalı; lekelenmeme hakkı korunmalıdır.

Sonuç

Tedbirlerin genişletilmesi, temel hakları erozyona uğratır. Yargı, lafza sadık kalarak denetlemelidir; yasama acil müdahale etmelidir.

(Kelime sayısı: 612)