AYM'nin Bu Haftaki Genel Kurul ve Bölümler Gündemi: Yaşam Hakkı, Kötü Muamele ve İfade Özgürlüğü Odaklı 80'den Fazla Bireysel Başvuru

Anayasa Mahkemesi (AYM), 30 Haziran - 2 Temmuz 2026 tarihleri arasında gerçekleştireceği Bölüm toplantıları ve Genel Kurul oturumunda, bireysel başvuru mekanizmasının temelini oluşturan çok sayıda kritik dosyayı ele alacak. Toplamda 80’den fazla başvurunun inceleneceği gündemde, yaşam hakkı (Anayasa m. 17), kötü muamele yasağı (Anayasa m. 17/3), adil yargılanma hakkı (Anayasa m. 36), ifade ve toplantı özgürlüğü (Anayasa m. 25-26-34), mülkiyet hakkı (Anayasa m. 35) ile mahkemeye erişim hakkı gibi temel hak ve özgürlükler ön planda yer alıyor.

30 Haziran 2026 Bölüm Toplantısı Gündemi

Gündemin ilk sırasındaki 2021/20841 sayılı başvuru, karşıt görüşlü öğrenciler arasında çıkan olaylarda kolluk kuvvetlerinin güç kullanımına bağlı bir öğrencinin ölümü ve olaya ilişkin etkili soruşturma yürütülmemesi iddiasını içeriyor. Bu dosya, AYM’nin daha önceki Emniyet Genel Müdürlüğü’nün güç kullanımı standartlarına ilişkin kararları (örneğin, 2018/34551) ile paralellik gösteriyor ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 2. maddesi kapsamında yaşam hakkının usul ve maddi boyutlarını test edecek.

Ceza infaz kurumlarında çıplak arama, fiziksel şiddet ve etkili soruşturma eksikliğine ilişkin 2022/18024 sayılı başvuru ise AİHS 3. madde (işkence ve kötü muamele yasağı) ile Anayasa m. 17/3 bağlamında önem taşıyor. Mahkeme’nin benzer olaylarda (örneğin, 2019/1577) infaz kurumlarındaki muamele standartlarını belirlediği göz önünde bulundurulduğunda, bu dosyanın infaz rejiminin insan hakları uyumluluğunu yeniden şekillendirmesi bekleniyor.

AYM’nin kendi ihlal kararlarının gereğinin yerine getirilmemesine dair 2022/19053 sayılı başvuru, hem eziyet yasağının usul boyutunu hem de bireysel başvuru hakkının (Anayasa m. 148) ihlalini gündeme getiriyor. Bu tür başvurular, Mahkeme’nin kararlarının bağlayıcılığı ve icra mekanizmalarının etkinliği açısından emsal teşkil ediyor.

Cizre operasyonları sırasında meydana gelen ölüm olayları ve etkili soruşturma eksikliğine ilişkin birden fazla başvuru (2021/63121, 2021/57516), AYM’nin güvenlik güçlerinin operasyonel faaliyetlerinde yaşam hakkının korunması yükümlülüğünü (positive obligation) inceleyeceği kritik dosyalar arasında. Mahkeme’nin önceki kararlarında (örneğin, 2016/12588) vurguladığı “etkili soruşturma” kriterleri bu dosyalarda yeniden değerlendirilecek.

Tıbbi ihmal iddialarının yer aldığı 2021/65313 sayılı başvuru, çoğul gebelikte yeni doğanlardan birinin ölümü, diğerinin engelli kalması ve tazminat davasının reddi nedeniyle yaşam hakkı, maddi-manevi varlığın korunması (Anayasa m. 17) ve makul sürede yargılanma hakkını (Anayasa m. 36) bir arada ele alıyor. Bu dosya, tıbbi malpraktis davalarında devletin pozitif yükümlülüklerini ve yargılamanın makul süresi standartlarını (AİHS 6/1) derinlemesine tartışacak.

Tutukluluk sırasında kanser nedeniyle vefat (2022/15664) ve kalp rahatsızlığı olan kişinin askere alınması sonucu ölüm (2021/63397) iddiaları, devletin yaşamı koruma yükümlülüğünün (Anayasa m. 17) infaz ve askeri hizmet bağlamındaki sınırlarını belirleyecek nitelikte. Benzer şekilde, kelepçeli muayene reddi nedeniyle sağlık hizmetine erişim engeli ve yaralanma içeren 2021/46282 sayılı başvuru, kötü muamele yasağının tıbbi müdahale boyutunu inceleyecek.

Yabancıların sınır dışı edilmesine ilişkin 2026/18494 sayılı başvuru, AİHS 3. madde kapsamında “güvenli olmayan ülkeye iade yasağı” (non-refoulement) ve etkili usul güvencelerini (AİHS 13) test edecek. Bu dosya, göç hukuku ve insan hakları kesişiminde avukatlar için önemli bir referans oluşturabilir.

OHAL KHK’sı (672 sayılı) kapsamında burs tahsili ve kamu görevinden çıkarma işlemleriyle ilgili başvurular (2022/11376, 2022/7373), masumiyet karinesi (Anayasa m. 38), adil yargılanma hakkı ve hakkaniyete uygun yargılanma ilkelerini mercek altına alacak. Mahkeme’nin OHAL dönemi kararları (örneğin, 2017/31627) bu dosyalarda yeniden yorumlanabilir.

Mahkemeye erişim hakkının ihlaline ilişkin çok sayıda başvuru (2022/67377, 2022/56223, 2022/64730, 2022/46813, 2022/46308, 2022/69675, 2022/72232), idari para cezası, tam yargı davaları, parasal haklar ve atama işlemlerinde süre aşımı gerekçeli ret kararlarını kapsıyor. Bu dosyalar, Anayasa m. 36’da güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkının pratikteki sınırlarını ve orantılılık testini belirleyecek.

Silahların eşitliği ilkesinin (Anayasa m. 36, AİHS 6) ihlal edildiği iddiasıyla 2021/22990 sayılı başvuru, vazife malullüğü davalarında usuli dezavantaj yaratılmasına odaklanıyor. Gerekçeli karar hakkı (Anayasa m. 141) ihlallerine ilişkin 2023/48309 ve 2021/61184 sayılı başvurular ise kararların yeterince gerekçelendirilmemesi ve makul süre aşımlarını ele alıyor.

Terör örgütü propagandası, üyelik ve yardım suçlarından verilen mahkumiyet kararlarının ifade özgürlüğü (Anayasa m. 26, AİHS 10) ve toplantı-gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı (Anayasa m. 34) ile bağlantılı olarak inceleneceği çok sayıda dosya (2022/18736, 2020/4106, 2021/42312, 2021/51849, 2022/108310, 2022/93637 vb.) gündemin önemli bölümünü oluşturuyor. Bu başvurular, AYM’nin “terör suçlarında delil değerlendirmesi” ve “ifade özgürlüğünün sınırları” konusundaki yerleşik içtihadını (örneğin, 2019/18317, 2020/32935) geliştirecek nitelikte.

Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı (Anayasa m. 19) ihlallerine dair başvurular (2023/104727, 2023/41024, 2023/91467, 2023/38901), hukuka aykırı tutuklama, disiplin hapsi, ne bis in idem ilkesi ve siyasi faaliyet nedeniyle tutuklama iddialarını içeriyor. Bu dosyalar, tutukluluğun hukuki olup olmadığı, savunma hakkının ihlali ve makul süre kriterlerini derinlemesine tartışacak.

1 Temmuz 2026 Bölüm Toplantısı Gündemi

Savunma hakkının, tanık sorgulama hakkının (AİHS 6/3-d), silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği iddialarını içeren 2020/23601 ve 2023/2944 sayılı başvurular, ceza yargılamalarında usul güvencelerinin etkinliğini test edecek.

Mülkiyet hakkı ihlallerine ilişkin geniş bir yelpaze (2020/35701, 2020/23815, 2021/12207, 2020/38999, 2020/30096, 2020/33199, 2021/15976, 2021/20950), kaçaklık nedeniyle el koyma, icap nöbeti ücreti, KHK ile kurum kapatmaları, el koyma tedbirleri, kıyı kenar çizgisi ve eğitim kurumlarına ait taşınmazların Hazine’ye devri gibi konuları kapsıyor. Bu dosyalar, Anayasa m. 35 ve AİHS 1. Protokol 1. madde kapsamında orantılılık ve meşru beklenti testlerini mercek altına alacak.

Yaşam hakkı ve kötü muamele yasağı ihlallerine dair başvurular (2021/36030, 2021/50883, 2021/29502, 2021/58368, 2021/45963, 2021/41897, 2021/57516, 2021/61722), gözaltında şiddet, infaz erteleme reddi, tren kazası, maden kazası, depremde bina çökmesi gibi olayları ele alıyor. Özellikle 2021/61722 sayılı başvuru, deprem sonrası yapı denetimi ihmallerini ve makul sürede yargılanma hakkını bir arada inceliyor.

İfade özgürlüğü bağlamında sosyal medya paylaşımları nedeniyle 6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir kararı verilmesi (2022/99988), ceza infaz kurumunda yabancı dil yayın yasağı (2020/9929), dernek faaliyetleri nedeniyle terör suçlaması (2021/48635) ve imza kampanyası nedeniyle mahkumiyet (2021/51483) gibi dosyalar, AYM’nin basın ve ifade özgürlüğü içtihadını zenginleştirecek.

Askeri disiplin cezalarına karşı yargı yolunun kapatılması (2022/45273), işe iade davalarında Yargıtay içtihadına aykırılık (2022/67309), hatalı sınav sonucu tazminatı (2022/50277) ve pasaport tahdit kaydının kaldırılması (2021/57198) gibi başvurular ise adil yargılanma, gerekçeli karar ve mahkemeye erişim haklarını farklı boyutlarıyla ele alıyor.

2 Temmuz 2026 Genel Kurul Gündemi

Genel Kurul’da ele alınacak ilk dosya (2024/58346), FETÖ/PDY iltisakı nedeniyle yargı mensubunun meslekten çıkarılması ve masumiyet karinesinin ihlalini inceliyor. Bu başvuru, OHAL sonrası meslekten ihraç kararlarının Anayasa m. 36, m. 38 ve özel hayata saygı hakkı (m. 20) açısından kritik bir emsal olabilir.

Avukatlar hakkında soruşturma izni verilmesine karşı açılan davanın “idari işlev yok” gerekçesiyle reddi (2022/36338), mahkemeye erişim, masumiyet karinesi ve mülkiyet hakkı ihlallerini bir arada tartışıyor. Güvenlik görevlisinin kart iptali nedeniyle işe iade davasında gerekçeli karar ihlali (2021/29752) de Genel Kurul’un dikkat çekici dosyalarından.

Tutukluluğa itiraz incelemesinde mahkemenin tarafsız olmaması iddiası (2024/22450), ceza infaz kurumundan doküman gönderilmemesi (2022/82264), toplantıda yüzünü örtme nedeniyle ceza (2022/72815), orman arazisi nedeniyle tapu iptali (2022/10621) ve silahlı örgüt üyeliği davasında adil yargılanma (2022/76959) gibi başvurular, Genel Kurul’un geniş yelpazesini oluşturuyor.

Avukatlar ve Hukuk Profesyonelleri İçin Mesleki Değerlendirme

Bu gündem, özellikle savunma makamının güçlendirilmesi, infaz koşullarının insan haklarına uygunluğu, terörle mücadele ile ifade özgürlüğü dengesi, OHAL sonrası idari işlemlerin yargısal denetimi ve mülkiyet hakkının korunması açısından zengin içtihat potansiyeli barındırıyor. Avukatların müvekkillerine daha etkin hukuki destek sunabilmesi için bu kararların yakından takip edilmesi, benzer başvurularda strateji geliştirilmesi ve AYM’nin yerleşik içtihadının (örneğin, masumiyet karinesi, etkili soruşturma yükümlülüğü, makul süre kriteri) güncel yorumlarının analiz edilmesi büyük önem taşıyor.

Mahkeme’nin bu kararları, hem ulusal hem de AİHM düzeyinde emsal oluşturabilecek nitelikte. Özellikle yaşam hakkı ve kötü muamele yasağına ilişkin dosyalar, kolluk ve infaz görevlilerinin sorumluluğunu; ifade özgürlüğü dosyaları ise terör soruşturmalarında delil değerlendirme standartlarını belirleyecek. Mahkemeye erişim ve gerekçeli karar hakkı ihlallerine dair çok sayıda dosya ise idari yargı pratiğinde süre aşımı uygulamalarının Anayasa’ya uygunluğunu sorgulatacak.

Sonuç olarak, AYM’nin bu haftaki yoğun gündemi, temel hak ve özgürlüklerin korunmasında Mahkeme’nin rolünü bir kez daha öne çıkarıyor. Avukatlar açısından bu kararlar, müvekkillerinin haklarını daha etkili savunmak, yeni başvuru stratejileri geliştirmek ve yargı bağımsızlığı ile hukukun üstünlüğü ilkelerini güçlendirmek için kritik bir fırsat sunuyor. (Toplam kelime sayısı: 1280)