AYM'nin 2014/13828 Başvuru Numaralı Kararı: 6384 Sayılı Kanun Kapsamında Tazminat Komisyonu'nun Bireysel Başvuru Öncesi Etkili Yol Olarak Kabulü

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü'nün 12 Eylül 2018 tarihli ve 2014/13828 başvuru numaralı Ferat Yüksel kararında, yargılamanın makul sürede tamamlanmaması iddiasıyla yapılan bireysel başvurunun, 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun kapsamında kurulan İnsan Hakları Tazminat Komisyonu yolunun tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna hükmedilmiştir. Bu karar, avukatlar açısından bireysel başvuru öncesi tüketilmesi gereken kanun yollarının niteliğinin, ulaşılabilirlik, başarı şansı ve yeterli giderim kriterleri üzerinden nasıl değerlendirileceğini detaylı biçimde ortaya koyması bakımından kritik mesleki değere sahiptir.

Başvurucu Ferat Yüksel, uzun süren yargılaması nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia ederek 21 Ağustos 2014 tarihinde Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvuru sonrası 25 Temmuz 2018 tarihli ve 7145 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle 6384 sayılı Kanun'a geçici madde eklenmiştir. Bu düzenleme, Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan makul süre ihlali başvurularının Tazminat Komisyonu'na yönlendirilmesini öngörmektedir. Mahkeme, adli yardım talebini kabul etmiş, diğer iddiaları kısmen kabul edilemez bularak makul süre iddiasının incelenmesini Bölüm'e bırakmıştır.

Olayda, başvurucunun yargılamasının uzun sürmesi nedeniyle hak ihlali iddiası merkezde yer almaktadır. 6384 sayılı Kanun'un 2. maddesi, ceza, özel hukuk ve idare hukuku kapsamındaki makul süre ihlalleri ile kararların geç veya eksik icrası iddialarını AİHM'e yapılmış başvurularla sınırlı tutmuştur. Kanun'un 4. maddesi Komisyon'un yapısını (beş üye, dört hâkim/savcı ve bir maliye personeli), 7. maddesi ise karar verme süresini (dokuz ay), itiraz yolunu (Ankara Bölge İdare Mahkemesi, on beş gün içinde, üç ay içinde karar) ve tazminat ödeme yükümlülüğünü (üç ay içinde, damga vergisi ve harç muafiyeti) düzenlemektedir. Geçici 2. madde ise 31 Temmuz 2018 öncesi Anayasa Mahkemesi derdest başvurularının Komisyon'a sevkini hükme bağlamıştır.

Değerlendirme bölümünde Mahkeme, Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ve 6216 sayılı Kanun'un 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca bireysel başvurunun ikincil niteliğini vurgulamıştır. Olağan kanun yollarının tüketilmesi zorunluluğu (Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, § 16-17), derece mahkemelerinin ihlalleri giderme yükümlülüğünü temel almaktadır. Sait Orçan, B. No: 2016/29085, 19/7/2017, § 35 kararına atıfla, yapısal sorunlara çözüm için sonradan oluşturulan yolların tüketilmesinin gerekebileceği belirtilmiştir.

Yeni yolun değerlendirilmesi üç kriter üzerinden yapılmıştır: (1) Ulaşılabilirlik: Doğrudan dilekçeyle başvuru, masrafsızlık, üç aylık süre. (2) Başarı şansı: Komisyon'un yetkisi, dosya incelemesi, AİHM içtihadına uygun karar verme zorunluluğu, yargı denetimi (Ankara Bölge İdare Mahkemesi), adil yargılanma güvenceleri (bağımsızlık, tarafsızlık, silahların eşitliği). (3) Yeterli giderim: Tazminat hükmü, üç ay içinde ödeme, itiraz yolu. Mahkeme, bu unsurların bütününün Komisyon yolunu etkili kıldığı sonucuna varmıştır (Sait Orçan, §§ 36-37).

Sonuç olarak, başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle başvurunun kabul edilemez olduğuna, yargılama giderlerinden muafiyete oybirliğiyle karar verilmiştir. Bu karar, avukatlara 6384 sayılı Kanun'un geçici maddesinin uygulanma usulünü, Komisyon kararlarına itiraz stratejilerini ve bireysel başvuru ikincilliğinin pratik yansımalarını öğretmesi açısından değerlidir. Özellikle yeni oluşturulan idari mekanizmaların anayasal denetimde nasıl test edildiğini göstermesi, benzer yapısal reformlarda kullanılabilecek metodoloji sunmaktadır. Karar, Tazminat Komisyonu'nun makul süre ihlallerinde asli başvuru yolu haline gelmesinin hukuki temelini oluşturmuştur. (Yaklaşık 720 kelime)