Anayasa Mahkemesi'nin Organize Sanayi Bölgesi Patlamalarına İlişkin Yaşam Hakkı Kararı: Denetim Yükümlülükleri ve Etkili Yargı Süreci

Anayasa Mahkemesi (AYM), Nihat Günerkaya başvurusu (Başvuru No: 2019/25821, Karar Tarihi: 23/12/2025) ile 2011 yılında Ankara'da Ostim ve İvedik Organize Sanayi Bölgeleri'nde (OSB) meydana gelen patlamaların yarattığı hukuki sonuçları inceledi. Bu karar, kamu idarelerinin iş sağlığı ve güvenliği denetim yükümlülüklerini, bilirkişi raporlarının yeterliliğini ve tazminat davalarındaki usul hatalarını mercek altına alarak, yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğine hükmetti. Hukuk profesyonelleri için kritik öneme sahip bu içtihat, tehlikeli sanayi faaliyetlerinde devletin pozitif yükümlülüklerini ve etkili yargısal koruma mekanizmalarını yeniden tanımlıyor.

Olayın Arka Planı ve Patlamaların Nedenleri

3 Şubat 2011 tarihinde, Ankara Yenimahalle Ostim OSB'de Ö. Hidrolik İmalat San. Tic. Ltd. Şti.'ne ait işyerinde saat 11:00'de, aynı gün İvedik OSB'de M. Otomotiv Yedek Parça San. ve Tic. Ltd. Şti.'ne (M. Şirketi) ait işyerinde ise saat 19:20'de patlama ve yangın meydana geldi. M. Şirketi'ndeki olayda 11 kişi hayatını kaybetti, başvurucu Nihat Günerkaya da ağır yaralandı. Toplamda 20 ölümle sonuçlanan facialar, basınçlı gaz tüplerinin hatalı dolumundan kaynaklandı.

Bilirkişi raporları (29/06/2011), patlamanın E. Gaz. San. ve Tic. A.Ş. (E. Şirketi) tarafından doğal gaz (CNG) doldurulan oksijen tüplerinin boşaltılmadan oksijenle yeniden doldurulmasından kaynaklandığını tespit etti. Tüpler, mavi renkli oksijen tüpleri olarak piyasaya sürüldü ve regülatör vanası açıldığında sürtünme sonucu patladı. E. Şirketi'nin lisansı olmamasına rağmen CNG dolumu yapması, tüplerin test ve bakımını standartlara uydurmaması, risk planı oluşturmaması ve eğitim eksikliği ana kusurlar olarak belirlendi.

Kamu İdarelerinin Denetim Yükümlülükleri

Başvurucu, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ankara Büyükşehir Belediyesi, Yenimahalle Belediyesi ve OSB yönetimlerini hizmet kusuruyla sorumlu tuttu. Bakanlık denetimleri 2007'de yapılmış, patlamaya kadar yeni denetim yoktu. 4857 sayılı İş Kanunu md. 77-92 ve ilgili tüzükler (İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü md. 222-227, Parlayıcı Maddeler Tüzüğü md. 93-100), basınçlı kapların periyodik muayenesi, depolanması ve risk eğitimini zorunlu kılıyordu.

AYM, bilirkişi raporlarında kamu idarelerinin denetim eksiklikleri ile patlama arasında illiyet bağının yeterince incelenmediğini vurguladı. E. Şirketi'nde patlamadan sonra tespit edilen vahim eksiklikler (lisanssız CNG dolumu, tüp bakımı yetersizliği), olay öncesi denetimlerde fark edilebilir nitelikteydi. 12/04/2014 ek bilirkişi raporu, bu ihmalleri detaylandırdı. AYM, devletin önleyici tedbirler yükümlülüğünü (Anayasa md. 17, AİHS md. 2) hatırlatarak, tehlikeli sanayi faaliyetlerinde ruhsatlandırma, denetim ve halkı bilgilendirme zorunluluğunu teyit etti (Öneryıldız/Türkiye, AİHM).

Yargı Sürecindeki Usul İhlalleri

Başvurucu, Ankara 3. İş Mahkemesi'nde açtığı davada idarelere karşı görevsizlik kararı aldı (6100 sayılı HMK md. 3 iptali sonrası). Ankara 7. İdare Mahkemesi'nde (E.2018/1363) dava, bilirkişi raporlarına dayanılarak reddedildi. AYM, şu usul hatalarını tespit etti:

• Bilirkişi raporlarının tebliğ edilmemesi: Başsavcılık ve diğer idare mahkemesi raporları dosyaya alınmadı, başvurucuya bildirilmedi.
• İlliyet bağının incelenmemesi: Kamu denetimlerinin patlama şiddeti üzerindeki etkisi değerlendirilmedi.
• Yargılama süresi: Dava açılışından esas incelemeye 6 yıl 4 ay sürdü; OSB görev uyuşmazlığı gereksiz uzattı.
• Gerekçesizlik: İdare Mahkemesi, raporlardaki kamu kusurlarını gözardı etti.

AYM, yaşam hakkının etkili yargısal sistem yükümlülüğünü (Anayasa md. 17, AİHM Osman/BK) ihlal edildiğini belirterek, usul boyutunda ihlal kararı verdi. Maddi boyut incelemesi için yeterli delil yetersizliği nedeniyle gerek yoktu (oyçokluğu).

Ceza ve Özel Hukuk Yargılamaları

Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi, E. Şirketi yetkililerini 6 yıl 3 ay-18 yıl 9 ay hapisle cezalandırdı (temyiz devam). İş Mahkemesi, E. Şirketi'nden tazminat hükmetti (istinaf aşamasında). AYM, Abdulkadir Şimşek kararı (2014/11868) ile kamu görevlileri hakkında soruşturma izni reddini kabul edilemez bulmuştu.

Hukuki Değerlendirme ve Mesleki Etkiler

Bu karar, avukatlar için şu çıkarımları içerir:

1. Denetim İhlalleri: 4857 sayılı Kanun md. 91-92 ve 4562 sayılı OSB Kanunu md. 4, idarelere sıkı denetim yükler. Patlayıcı ortam yönetmelikleri (2003/25328 RG) ve basınçlı tüp standartları (TS 11169) ihlalleri, hizmet kusuru doğurur.
2. Bilirkişi Raporları: Raporlar, illiyet bağını somutlaştırmalı; taraflara tebliğ zorunlu (HMK md. 266-292).
3. Yargılama Süresi: Tehlikeli faaliyet tazminatlarında ivedilik ilkesi (Anayasa md. 36).
4. Pozitif Yükümlülükler: AİHM Öneryıldız ve Kolyadenko kararları bağlayıcı; devlet, riski öngörülebilir kılacak tedbirler almalı.

AYM, Ankara 7. İdare Mahkemesine yeniden yargılama emri verdi; 30.000 TL manevi tazminat hükmetti. Karar, sanayi kazalarında idari sorumluluğu güçlendirerek, avukatlara stratejik argümanlar sunuyor.

Okuma Süresi Tahmini: 12 dakika

Kaynaklar: AYM Kararı (RG 04/05/2026, Sayı 33243); AİHM içtihatları.