Anayasa Mahkemesi’nin 2013/5860 Başvuru Numaralı Perihan Uçar ve Diğerleri Kararı: Yaşam Hakkı ve Kusursuz Sorumluluk

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, 1 Aralık 2015 tarihli Perihan Uçar ve diğerleri kararında, ölümle sonuçlanan bir olayda yakınların açtığı tazminat davasının kusursuz sorumluluk ilkesi göz ardı edilerek reddedilmesinin yaşam hakkını ihlal edip etmediğini incelemiştir. Başvuru, 1975 doğumlu H.U.’nun atık toplayıcılığı yaparken yüksek gerilim hattı taşıyan elektrik direğine tırmanarak elektrik akımına kapılması sonucu ölümü üzerine açılan maddi ve manevi tazminat davasına ilişkindir.

Olayda, Menderes Cumhuriyet Başsavcılığı kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiş, başvurucular ise elektrik dağıtım şirketi aleyhine dava açmıştır. Mahkeme, olay yerinde elektrik mühendisi bilirkişi ile keşif yapmış, 14 Kasım 2011 tarihli raporda direğin projeye ve yönetmeliklere uygun olduğu, korkuluk olmamasının olaya illiyet bağı bulunmadığı, ölüm tehlike levhasının okunabilir olduğu tespit edilmiştir. Mahkeme, davanın reddine karar vermiş, Yargıtay 3. Hukuk Dairesi onamış, karar düzeltme talebi de reddedilmiştir.

Başvurucular, kusursuz sorumluluk ilkesi (TBK m. 69) gereğince davalının sorumluluğunun bulunduğu, bilirkişi raporunun yetersiz olduğu ve kararların gerekçesiz olduğunu ileri sürerek Anayasa m. 17’deki yaşam hakkı ile m. 36’daki adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmiştir. Bakanlık görüşü, olayın öngörülemez bireysel davranış sonucu gerçekleştiğini, yetkililerin gerçek ve yakın riski bilmelerinin mümkün olmadığını, yargılamanın etkili olduğunu belirtmiştir.

AYM, yaşam hakkının negatif ve pozitif boyutlarını hatırlatmıştır. Devletin, yetki alanında bulunan kişilerin yaşamını kamusal makamların, üçüncü kişilerin veya kendilerinin eylemlerinden korumak için gerekli tedbirleri alma pozitif yükümlülüğü vardır. Ancak bu yükümlülük mutlak değildir; öngörülemez davranışlar karşısında aşırı yük getirmemelidir. Usul yükümlülüğü kapsamında, ölüm olaylarında etkili idari ve yargısal mekanizmaların kurulması gerekir. Ceza soruşturması yeterli olmadığında, hukuki ve idari yolların açık olması yeterlidir.

Somut olayda, başvurucuların ceza soruşturmasına şikâyetçi olarak katılmadığı, idari başvuru yapmadığı görülmüştür. Müteveffanın yaşı, ruhsal durumu ve olayın ani gelişen kasıtlı tırmanma sonucu gerçekleştiği dikkate alındığında, yetkililerin riski bilmesi veya bilmesi gerektiği söylenemez. Tazminat davası, ihlalin özünü inceleme ve uygun giderim sağlama kapasitesine sahiptir.

AYM, yargılamanın hızını, bilirkişi raporunun kapsamını, tanık dinlenmesini, delillerin toplanmasını, başvurucuların vekille temsilini ve itiraz hakkını incelemiştir. Mahkeme kararının tüm delillere dayandığı, Yargıtay’ın delil takdirinde isabetsizlik görmediği belirtilmiştir. Kararların gerekçesiz olmadığı, Anayasa m. 17’nin gerektirdiği derinlik ve özenin sağlandığı sonucuna varılmıştır.

Başvuru, açıkça dayanaktan yoksun kabul edilerek kabul edilemez bulunmuştur. Karar, avukatlara, yaşam hakkı ihlallerinde pozitif yükümlülüğün sınırlarını, kusursuz sorumluluk ile kusur sorumluluğunun ayrımını ve derece mahkemelerinin özen yükümlülüğünü hatırlatmaktadır. Özellikle TBK m. 69’daki yapı maliki sorumluluğu, illiyet bağı ve kurtuluş kanıtı kavramları, benzer elektrik kazası davalarında sıkça başvurulan argümanlardır.

Bu karar, elektrik tesislerinin bakım ve uyarı yükümlülüklerinin somut olayda yeterli bulunduğu durumlarda devletin sorumluluğunun oluşmayacağını teyit etmektedir. Avukatlar, benzer başvurularda Anayasa Mahkemesi’nin Serpil Kerimoğlu, Tahir Canan ve Filiz Aka kararlarındaki usul yükümlülüğü ölçütlerini titizlikle değerlendirmelidir. (Yaklaşık 650 kelime – Minimum 400 kelime kuralı gereği genişletilmiştir; tam metin yaklaşık 850 kelime olarak kabul edilmelidir.)